दासबोध (समर्थ रामदास स्वामी - सम्पूर्ण २० दशक एवं २०० समास सटीक)

श्रोतीं करावें श्रवण । एकाग्र होऊनी ॥ १ ॥ जो तापत्रयीं पोळला । तो
संतसंगें निवाला । आर्तभूत तोषला । पदार्थै जेवीं ॥ २ ॥ क्षुधाक्रांतास
मिळे अन्न । तृषाक्रांतास जीवन । बंदीं पडिला त्याचें बंधन । तोडितां
सुख ॥ ३ ॥ महापुरें जाजावला¹ । तो पैलतीरास नेला । कां तो स्वप्नींचा
चेइला² । स्वप्नदुःखी ॥ ४ ॥ कोणी एकासि मरण । येतां दीधलें जीवदान
संकटास निवारण । केलिया सुख ॥ ५ ॥ रोगियासि औषध । सप्रचीत
आणि शुद्ध । तयासि होय आनंद । आरोग्य होतां ॥ ६ ॥ तैसा संसारदुः-
खें दुखवला । त्रिविधतापें पोळला । तोचि अधिकारी जाहला । परमार्था-
सी ॥ ७ ॥ ते त्रिविधताप कैसे । आतां बोलिजेती तैसे । त्यांविषयीं एक
असे । वाक्याधार ॥ ८ ॥ श्लोक ॥ देहेंद्रियमनःप्राणैः सुखं दुःखं यदा-
प्यते ॥ इममाध्यात्मिकं तापं विजानीयाद्धि देहिनाम् ॥ १ ॥ सर्वभूतैर्देहयो-
गात् सुखं दुःखं यदाप्यते ॥ द्वितीयं तं विजानीयात्संतापं चाधिभौति-
कम् ॥ २ ॥ शुभाशुभैःकर्मभिस्तैर्देहांते यमयातना ॥ स्वर्गनरकादिभोक्त-
व्यमिदं विद्ध्यधिदैविकम् ॥ ३ ॥ टीका ॥ एक ताप आध्यात्मिक ।
दुजा तो आधिभौतिक । तिसरा आधिदैविक । ताप जाणावा ॥ ९ ॥
आध्यात्मिक तो कोण । कैसी त्याची वोळखण । आधिभौतिकाचें ल-
क्षण । जाणिजे कैसें ॥ १० ॥ आधिदैविक तो कैसा । कवण तयाची
दशा । तेंही विशदें³ कळे ऐसा । विस्तार कीजे ॥ ११ ॥ हां जी
म्हणोनि वक्ता । जाहला कथा विस्तारिता । आध्यात्मिक ताप आतां ।
सावध ऐका ॥ १२ ॥ देह इंद्रियें आणि प्राण । यांचेनि योगें आपण । सुख-
दुःखें शिणे जाण । या नांव आध्यात्मिक ॥ १३ ॥ देहामधून जें आलें ।
इंद्रियप्राणें दुःख झालें । तें आध्यात्मिक बोलिलें । तापत्रयीं ॥ १४ ॥ देहा-
मधूनि काय आलें । प्राण्यास कोण दुःख झालें । आतां हें विशदें³ केलें ।
पाहिजे कीं ॥ १५ ॥ खरूज खवडे पुळिया नारू । नखुरड्या मांजरी देवी
गोवरू । देहामधील विकारू । या नांव आध्यात्मिक ॥ १६ ॥ काख-
मांजरी केंसतोड । वोखटे वैर्ण⁴ काळफोड । व्याधि मूळव्याधि महाजड ।
या नांव आध्यात्मिक ॥ १७ ॥ अंगुळेंवेढें गालफुगी । कंड⁵ उठे जे वाउगी ।

---

१. त्रासका. २. जागा झाला. ३. स्पष्ट. ४. व्रण, क्षत. ५. कांडूं.