दासबोध (समर्थ रामदास स्वामी - सम्पूर्ण २० दशक एवं २०० समास सटीक)

२ रा. ] रजोगुणनिरूपण. ३१
वाढा माझा ठाव । ऐसी मनीं धरी हांव । तो रजोगुण ॥ १५ ॥ दुसऱ्या-
चें सर्व जावें । माझेंच बरवें असावें । ऐसें आठवे स्वभावें । तो रजोगुण
॥ १६ ॥ कपट आणि मत्सर । उठे देहीं तिरस्कार । अथवा कामाचा वि-
कार । तो रजोगुण ॥ १७ ॥ बालकावरी ममता । प्रीतीनें आवडे कांता ।
लोभ वाटे समस्तां । तो रजोगुण ॥ १८ ॥ जिवलगाची खंती । जेणें काळें
वाटे चित्तीं । तेणें काळें शीघ्रगति । रजोगुण आला ॥ १९ ॥ संसाराचे ब-
हुत कष्ट । कैसा होईल शेवट । मनास आठवे संकट । तो रजोगुण ॥ २० ॥
वैभव देखोनि दृष्टीं । आवडी उपजली पोटीं । आशागुणें हिंपुटी १ । करी तो
रजोगुण ॥ २१ ॥ कां मागें जें जें भोगिलें । तें तें मनीं आठवलें । दुःख
अत्यंत वाटलें । तो रजोगुण ॥ २२ ॥ जें जें दृष्टीं पडलें । तें तें मनें मागि-
तलें । लभ्य नसतां दुःख जाहलें । तो रजोगुण ॥ २३ ॥ विनोदार्थ भरे
मन । शृंगारिक करी गायन । रागरंग तानमान । करी तो रजोगुण ॥ २४॥
टवाळी ढवाळी निंदा । सांगणें घडे विवादा । हास्यविनोद करी सर्वदा ।
तो रजोगुण ॥ २५ ॥ आळस उठे प्रबळ । कर्मणुकीचे नाना खेळ । कां उप-
भोगाचे गोंधळ । तो रजोगुण ॥ २६ ॥ कळावंत बहुरूपी । नटावे-
लोकीं २ साक्षेपी ३ । नाना खेळीं दान अर्पी । तो रजोगुण ॥ २७ ॥ उन्मत्त ४
द्रव्यावरी अति प्रीती । आवडे नीचाची संगती । ग्रामण्य ५ आठवे चित्तीं ।
तो रजोगुण ॥ २८ ॥ तस्करविद्या जीवीं उठे । परन्यून बोलावें वाटे । नित्य-
नेमासि मन विटे । तो रजोगुण ॥ २९ ॥ देवाकारणीं लाजाळू । उदरा-
लागीं कष्टाळू । प्रपंचीं जो स्नेहाळू । तो रजोगुण ॥ ३० ॥ गोड ग्रासीं आँळ- ६
केपण । अत्यादरें पिंडपोषण ७ । रजोगुणें उपोषण । केलें न वचे ॥ ३१ ॥
शृंगारिक तें आवडे । भक्ति वैराग्य नावडे । कळालाघवीं मन पर्वाडे ८ । तो
रजोगुण ॥ ३२ ॥ नेणोनियां परमात्मा । सकल पदार्थां प्रेमा । बलात्कारें
वाली जन्मा । तो रजोगुण ॥ ३३ ॥ असो ऐसा रजोगुण । लोभें दावी
जन्ममरण । प्रपंचीं तो शबल ९ जान । दारुण दुःख भोगवी ॥ ३४ ॥ आतां
१. हिरमोड. २. नट वगैरेंना पाहण्यांत. ३. प्रयत्न करणारा. ४. मादक.
५. हरामखोरी. ६. अतिशय हाव. ७. देहाचें पोषण. ८. शिरे. ९ रजोगुणाचे
प्रकार दोन, शुद्ध आणि शबल; त्यांतील एक.