दासबोध (समर्थ रामदास स्वामी - सम्पूर्ण २० दशक एवं २०० समास सटीक)

१४ वा. ] चातुर्यलक्षणं. ३२१
तोचि एक संसारीं । धन्य जाणावा ॥ ३७ ॥ जयास हरिकथेची गोडी ।
उठे नित्य नवी आवडी । तयास झाली जोडी । सर्वोत्तमाची ॥३८॥ हरि-
कथा मांडली जेथें । सर्व सांडून धांवे तेथें । आलस्य निद्रा दवडून स्वार्थे ।
हरिभक्तीसि सादर ॥ ३९ ॥ हरिभक्तांचिये घरीं । नीच कृत्य अंगिकारी ।
साह्यभूत सर्वांपरी । साक्षेपें होय ॥ ४० ॥ तया नांव हरिदास । जयास
नामीं विश्वास । येथूनि हा समास । संपूर्ण झाला ॥ ४१ ॥ इति श्री-
दासबोधे गुरुशिष्यसंवादे चतुर्दशदशके हरिकथानिरूपणं नाम पंचमः
समासः ॥ ५ ॥
६. चातुर्यलक्षण.
श्रीगणेशाय नमः ॥ रूप लावण्य अभ्यासितां न ये । सहजगुणास न चले
उपाय । कांहीं तरी धरावी सोय । आगंतुक गुणाची ॥ १ ॥ काळें माणूस
गोरें होयना । वोढाळास यत्न चालेना । मुक्यास वाचा फुटेना । हा सहज
गुण ॥२॥ आंधळें डोळस होईना । बधिर तें ऐकेना । पांगुळ पाय घेईना ।
कांहीं केल्या ॥३॥ कुरूपतेचीं लक्षणें । किती म्हणोन सांगणें । रूप लावण्य
या कारणें । पालटेना ॥ ४ ॥ अवगुण सोडिलीं जाती । उत्तम गुण अभ्यासि-
तां येती । कुविद्या सांडूनि अभ्यासिती । शाहणे विद्या ॥ ५ ॥ मूर्खपण
सांडितां जातें । शाहणपण शिकतां येतें । कारभार करितां उमजतें । सकळ
कांहीं ॥ ६ ॥ ऐसी प्रचीति येते मना । तरी स्वहित कां कराना । सन्मागें
चालतां जाणा । सज्जना माने ॥ ७ ॥ मान्यता आवडे जीवीं । तरी उपेक्षा
कां करावी । चातुर्यैविण उंच पदवी । कदापि नाहीं ॥ ८ ॥ अंतर्कळा
शृंगारावी । नाना परी उमजवावी । संपदा मेळवून भोगावी । साव-
काश ॥ ९ ॥ देह नेटकें शृंगारिलें । परी तें चातुर्यैविण नासलें । गुणें-
विण साजिरें केलें । बाष्कळ जैसें ॥ १० ॥ यत्न करीना ना शिकेना ।
शरीर तेंहि कष्टवीना । उत्तम गुण घेईना । सदा कोपी ॥ ११ ॥ आपण
दुसऱ्यास करावें । तेणें सर्वैचि उसणें घ्यावें । जना कष्टवितां कष्टावें ।
लागेल बहू ॥ १२ ॥ न्यायें वर्तेल तो शाहणा । अन्यायी तो दैन्यवाणा ।
नाना चातुर्यांच्या खुणा । चतुर जाणे ॥ १३ ॥ जें बहुतांस मानलें । तें
१. श्रम करून. २. अंतःकरण.