बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

६५६ बृहत्संहिता
श्लोकांशाः पृष्ठाङ्काः श्लोकांशाः पृष्ठाङ्काः
याम्येऽष्टांशे पश्चात् ४१८ रात्रीविहारजागररोग ३३०
या रोमाङ्गं मनुष्याणां ४५३ रात्रौ कृतबलिपूजं ६८
यावन्नक्षत्रमाला विचरति ६२९ राहुर्नभःस्थलगतो विधवां ५७०
या स्वप्नशीला बहुरक्तपित्ता ३३३ रिपुगदकोपभयानि पञ्चमे ५८४
याहीत्याग्निभयं शास्ति ४५१ रिपुभयकलहैर्विवर्जितः ५८५
युक्तेन चूर्णेन करोति रागं ३२४ रुग्राक्षांशेशेष्वथवाऽपि मृत्युः २८१
युग्मासु किल मनुष्याः ३३५ रुतकीर्त्तनदृष्टेषु ३९३
युद्धाय टाकुटाक्विति ४९१ रुदितमदीनमनश्रु २२९
युवराजनृपतिपत्न्योः २८८ रुवन् दिनेशाभिमुखोऽस्त ४४३
ये चोद्धरन्ति पादान् १७१ रेखाः प्रदेशिनिगताः २१८
येऽप्यङ्गनानां प्रवदन्ति दोषान् २९१ रोगाद्वायुं पितृतो हुताशनं ४०
ये प्रपाणगलकर्णसंस्थिताः १९० रोध्रोशीरनतागुरुमुस्ता ३२२
यो देवः संस्थाप्यः १६४ रोमशकर्णा दीर्घायुष्म २२४
यो विस्तारो भवेद्द्यस्य १२४ रोमैकैकं कूपके पार्थिवानां २०४
यो वा सितैकचरणैः १७४ रोहिण्युत्तरेवती ५५१
रक्तं पीतं च शुभं ३५३ रोहितमत्स्योऽर्धनरे ७६
रक्त पीनकपोलमुन्नतनसं २५७ रोहिताश्वाजवालेयाः ३८८
रक्तेऽधिके स्त्री पुरुषस्तु शुक्रे ३०३ रोहितकस्य पश्चाद् ९१
रक्तैः पुष्पैर्गन्धैस्ताम्रैः ६०५ लक्ष्मीः शिरीषे च तथा करञ्जे ३७५
रक्तैराढ्या मणिभिः २०६ लग्नाम्बुसंस्थास्तनभःस्थितेषु ५०१
रजकेन समायौगः ४१६ लग्ने घकारो हिबुके भकार ५१५
रजतमयी कीर्तिकरी १६१ लग्ने जमोकारमथाम्बुसंस्थे ५१७
रज्ज्वस्थिकाष्ठकण्टकि ४८६ लग्ने अकारो हिबुके मकारः ५१०
रतिरम्भसि शुक्रसारता २५७ लग्ने ढकारोऽथ जले णकार ५१३
रत्नानि बलाद्दैत्यात् ३५० लग्नेऽथवेन्दोर्भृगुभांशसंस्थे ४९८
रत्नानि विभूषयन्ति योषा २९० लग्ने नकारो हिबुके तकार ५११
रत्नेन शुभेन शुभं ३५० लग्ने बकारो हिबुके जकार ५१२
रथ्याविद्धं द्वारं ४८ लग्ने मकारो हिबुके डकार ५१६
रवावापदैन्यं रुगिति नवमे ५७९ लघु हस्ताश्विनपुष्याः ५३३
रविदीप्तो यदि शकुनिः ५९ लम्बैर्वृषणैर्मेषोदरश्च १७३
रविभौमौ पूर्वार्धे शशिसौरौ ६०७ लाक्षाकुन्दुरुगुग्गुलु १३५
राजा कुमारो नेता च ३९० लाभे तृतीये च शुभैः समेते ५५०
राजा कुमारो नेता च ४५१ लिङ्गं वा प्रतिमा वा १५८

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

श्लोकानुक्रमणी ६५७
श्लोकांशाः पृष्ठाङ्काः | श्लोकांशाः पृष्ठाङ्काः
लिङ्गस्य वृत्तपरिधिं १५२ | वल्मीकेन परिवृतः ९५
लिङ्गेऽल्पे धनवान्पत्यरहितः २०५ | वल्मीकोपचितायां ७६
लिप्ते मषीगोमयकर्दमाद्यैः २८० | वल्लीलतागुल्मतरुप्रभेदैः ३७४
लोमाशिका पिङ्गलछिप्पिकाख्यौ ४२५ | वववालवकौलवतैतिलाख्य ५४७
लोमाशिकायाः खलु कक्कशब्दः ४५० | वस्त्रस्य कोणेषु वसन्ति देवाः २८०
लौहे पात्रे तण्डुलान् कोद्रवाणां ३१० | वानरभिक्षुश्रवणावलोकनं ४१३
वक्ता सुखी प्रजावान् ५६१ | वानरमहिषवराहज २४१
वक्त्रं सौम्यं संवृतममलं २२२ | वापितं करकोन्मिश्र ११८
वक्रा पादालिखिता ५८ | वापीदेवकुलाद्यैर्धर्म २१८
वक्षोऽथ कक्षा नखनासिकास्यं २३३ | वामं जिघ्रेज्जानु वित्तागमाय ४४५
वक्षोऽथ कक्षावलयः श्लथाश्च १९५ | वामः प्रतिलोमगतिर्विरुवन् ४८२
वज्रं न किञ्चिदपि ३५५ | वामदक्षिणगौ शस्तौ ३९७
वज्रपरीक्षा मौक्तिकलक्षण ६३७ | वामसव्यगतो मध्यः ४०४
वज्राकारा धनिनां २१८ | वामावर्तेर्वामे दक्षिणपार्श्वे १७२
वज्रेन्द्रनीलमरकत ३५१ | वामावर्तों मलिनकिरणः ३७२
वञ्जुलकरुतं तित्तिडिति ४२८ | वामेऽष्टाष्टभुजायाः १४८
वञ्जुलो नक्तमालश्च ११३ | वामेन हरिद्रतरोः ८५
वधबन्धो रिपुवृद्धिः ४४ | वामे वाशित्वादौ ४८१
वनोपान्तनदीशैल १२३ | वामैश्च पादैरभिताडयन्तो ४६४
वयांसि तेषां स्तनपानबाल ५२२ | वायव्यं च यवोपमं ३५२
वये सत्त्वे द्वारसंस्थे पुरस्य ४५६ | वायव्याच्च तृतीये मित्रेण ४१४
वर्गोत्तमे द्व्यक्षरकं चरांशे ५०२ | वायव्ये फेनकचामरौ ४१४
वर्णन्यूनस्यार्द्धं तेजोहीनस्य ३६९ | वायुग्रस्तविनाशः ४२१
वर्णप्रसादं वदनस्य कान्तिं ३२४ | वारुणमबलागुह्योपमं ३५२
वर्णैः प्रशस्तैर्मणिभिः प्रयुक्ताः १८५ | वारुण्यामर्णवजातरत्न ४१३
वर्षोपलवज्जातं ३६३ | वाल्लभ्यमायाति विहाय मानं ३००
वलिमध्यगता विषमा २१० | वासगृहाणि च विन्द्याद् ४२
वल्मीकः स्निग्धो दक्षिणेन ८३ | वासराणि दश दुग्धभावितं ११६
वल्मीकत्रयमध्ये ९४ | वास्तुज्ञानमथातः १
वल्मीकमूर्धनि यदा दूर्वा ९३ | वास्तुनि यो विस्तारः ६
वल्मीकंसंवृतो यदि तालो ८३ | वाहनलाभोऽश्वगते ४८८
वल्मीकस्थाणुगुल्मक्षुपतरु ४७१ | वाहनशस्त्रोपानच्छत्र ४७७
वल्मीकानां पङ्क्त्या ९९ | विंशतिवर्षा नारी पुरुषः २४२
बृ० सं० द्वि०-४२
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA

६५८ बृहत्संहिता
श्लोकांशाः पृष्ठाङ्काः | श्लोकांशाः पृष्ठाङ्काः
विघ्नकरो नवमः शशिपुत्रः ५१० | वृत्तः समुद्रनामा १२९
विचरति यूथस्याग्रे १८३ | वृद्धाकारः खरपरुष २६२
विच्छिन्नाभिश्चागम्यगामिनः २३० | वृष एकभूमिशृङ्गो १३०
वितथो बृहत्क्षतयुतः २९ | वृषभोऽप्येवं स्थूलाति १६९
विदारिकायाः स्वरसेन चूर्णं ३०४ | वृषे घकारो हिबुके शकारः ५१३
विदिकस्थः शकुनो दीप्तः ४०४ | वृषे फकारो हिबुके खकारः ५११
विद्धि भद्रे मया यत् ४३७ | वेणातटे विशुद्धं ३५१
विनिक्षिपन्त्यः सलिलेऽण्ड ४९२ | वेश्यावटुदाससमागमः ४१५
विपुलामपि बुद्ध्वा छन्दो ६२५ | वैकङ्कतश्रीफलकाश्मरीषु ३७४
विप्रः स्पृष्ट्वा शीर्षं ५७ | वैदूर्यत्विट् स्थूलकण्ठस्त्रिकोणः १८०
विप्रमतादथ भूपतिदत्तं २८३ | वैदूर्यमल्लिकाबुद्बुदेक्षणाः १७२
विप्रादीनां व्यासात् १३ | वैदूर्यमुद्राम्बुदमेचकाभा १०३
विबुधाधिपतिस्तस्मान् २७ | वैरमपसव्यलिखिता ५८
विभीतको वा मदयन्तिका वा १०० | वैशाखे निरुपहते वृक्षे ४७३
विरक्तचेष्टा भ्रुकुटीमुखत्वं ३२९ | वैश्यानां जीवकखदिर १५७
विल्वोदुम्बरयोगे ७७ | वैष्णवश्वरकश्चैव ३९०
विषघातकगोस्वामि ३९० | व्याघ्रर्क्षवानरद्वीपिमहिषाः ३८८
विषमं कृष्णश्वेतं ३५७ | व्यायामशिखिनिकूजित ४०७
विषमवलयो मनुष्याः २११ | व्यासात् षोडशभागः ९२
विषमैर्विषमा निःश्वाश्च २१७ | शकटेनोन्नतस्थे वा ४०५
विषमैर्विषमो जत्रुभि २१३ | शकुनसमयेऽथवाऽन्ये ६०
विष्णोर्भागवतान् मृगांश्च सवितुः १६६ | शक्रो निर्ऋतिस्तोयं ५३१
विसर्जयति यद्येक ३९८ | शङ्कपहता प्रतिमा १६२
विसर्ज्य शकुनः पूर्वं ३९९ | शङ्खतिमिवेणुवारणवराह ३६४
विस्तारषोडशांशः ११ | शतपत्रकुरङ्गराखु ३८७
विस्तारार्धं भवेद् गर्भो १२४ | शतपुष्पाकुन्दुरुकौ ३१३
विस्तीर्णकर्णहनुनाभिललाट १९७ | शतमष्टयुतं हारः ३६५
विस्तीर्णमांसोपचितो नितम्बः २६५ | शतमिदमध्यायाना ६३८
विहगादिभिरवलीने ६५ | शतशोऽङ्कोलसम्भूत ११८
वृक्षं प्रभाते सलिलेन सिक्त्वा १५९ | शमयोद्गतामशुभदृष्टि ६०६
वृक्षस्यैका शाखा ८७ | शम्भोः शिरसीन्दुकला १५०
वृक्षाग्रमध्यमूलेषु ४०५ | शारदमलपूर्णचन्द्रद्युतिसदृश ६२८
वृक्षोपगे क्रोशति तोयपातः ४४८ | शरदर्भगुल्मवल्ली ४७४
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

श्लोकानुक्रमणी ६५९
श्लोकांशाः पृष्ठाङ्काः श्लोकांशाः पृष्ठाङ्काः
शशशोणितसङ्काशं ३३४ शुक्लः समः सुगन्धिः ३४५
शशी जन्मन्यन्नप्रवरशयना ५८० शुक्लः समः सुगन्धिः ४६९
शस्तेऽवनिप्रदेशे ३६३ शुक्लश्रुतुर्विषाणो १४९
शस्तौषधद्रुमलता ५२ शुचिर्भूत्वा तरोः पूजां ११२
शस्त्रं वामे दर्शनं दिव्यकस्य ४२९ शुद्धैर्द्वादशकेन्द्रनैधनगृहैः ५३८
शस्त्रान्तं स्त्रीभोगिनं २११ शुभं दशापाकमविघ्नसिद्धिं ४९३
शस्त्रानलप्रकोपा ४२३ शुभग्रहस्तूर्जितवीर्यभागी ५०७
शस्त्रेण वेणीविनिगूहितेन ३२६ शुभदौ तु शालशाकौ ३४२
शस्त्रेण शस्त्रमृत्युबन्धो ५८ शूर्पाकारविरूक्षपाण्डुरनखौ २०३
शाकाश्चकर्णार्जुनविल्वसर्जाः १०२ शेषं मङ्गल्यविहगैः १२४
शान्तः पञ्चमदीप्तेन ४०४ शोषोऽथ पापयक्ष्मा २७
शान्तात्मा सुभगः पण्डितो ५५७ शोणाकतरोरपरोत्तरे ७९
शान्ता त्वर्णात्परमारुवन्ती ४५४ श्यामकपुष्पचिताङ्गो १७०
शान्तामैन्द्रीमवलोकयन् ४७९ श्यामाशयेनशशघ्नवञ्जुल ४२५
शान्तासु दिक्षु फलमिद ४१९ श्यावातिदीर्घजिह्वा १६८
शाम्बश्च गदाहस्तः १४९ श्रान्तस्य यानमशनं च २४६
शार्दूलहंससमदद्विपगोपतीनां २४५ श्रीकर्णरुतं तु दक्षिणे ४३२
शालात्रिभागतुल्या ११ श्रीधरनामा तस्मात् ६३१
शालेऽश्वकर्णे च वदन्ति गौरवं ३७६ श्रीमान् श्रवणे श्रुतवान् ५६०
शास्त्रोपनयः पूर्वं ६३६ श्रीवत्सवर्धमान ३४४
शिखिगुणरसेन्द्रियानल ५३० श्रीवत्सवर्धमान ४६७
शिखिदिशि मण्डलवृष्टिः ४७३ श्रीवासकरसगुग्गुलु १३४
शिखिपर्जन्यजयन्तेन्द्र २६ श्रीवृक्षवर्धमान ४६७
शिल्पी भिक्षुविवस्त्रा ३८९ श्रीसर्जगुडनखैस्ते ३१६
शिवा श्यामा रला छुच्छुः ३९२ श्रुतं दृष्टं स्पृष्टं २९१
शिशिरकिरणवासरे ६१७ श्रेष्ठं खरं स्थास्नुमुशन्ति ४३४
शीघ्रमासन्ननिम्नस्थैः ३८३ श्रेष्ठं नन्द्यावर्त २०
शीतवातातपै रोगो ११४ श्रेष्ठे हयसिते प्राच्यां ३७५
शीतोष्णविपर्यासः ५२५ श्लेष्मातकस्य बीजानि ११९
शीर्षोदयेषूर्ध्वमुशन्ति मात्रा ५०५ श्वभिः शृगालाः सदृशाः ४५०
शुकवंशपत्रकदली ३७१ श्वभ्रमथवाऽम्बुपूर्णं ५५
शुक्तिविशालैराचार्यंता २२८ श्वभ्रोषितं न कुसुमं ५५
शुक्रे द्वितीयगृहगे ५९६ श्वासं मनुष्येण समं त्यजन्ती ३३३
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmmu. Digitized by S3 Foundation USA

६६० बृहत्संहिता
श्लोकांशाः पृष्ठाङ्काः | श्लोकांशाः पृष्ठाङ्काः
श्वेता कण्टकबहुला ९५ | सप्तरात्रोषितैरेतैः ११५
श्वेता गोधार्धनरे पुरुषे ७६ | सप्तर्षीणां मतं यच्च ३७८
श्वेता दिश्यपरस्यां १६१ | सप्ताष्टावध्यर्द्धं त्रयस्त्रयः ५२८
श्वेतो विश्वम्भरकः ८० | सप्ताहं गोमूत्रे हरीतकी ३२३
षड्भिः षड्भिर्हीना ३ | समचतुरस्रो रुचको १५
षड्भिः षड्भिश्चैवं ४ | समवक्षसोऽर्थवन्तः २१३
षड्भिः सितस्य मासै ५२४ | समुद्रवद्दक्षिणपार्श्वशायिनः ४६४
षड्भिर्दन्तैः सिताभै १९३ | सम्पाता वंशानां ३८
षड्विंशतिः सहस्राण्येकस्य ३६८ | सम्पूर्णाङ्गो वामनो भग्नपृष्ठः २६०
षण्णवतिभेदभिन्नः ३१८ | सरःसु नलिनीछत्र १२२
षण्णवतिरङ्गुलानां २४९ | सर्जरसरसामलकानि १३५
षष्टिश्चतुश्रुतृभिर्हीना ३ | सर्जरसश्रीवासकसमन्विता ३२२
षष्ठाश्रिताः शनिदिवाकरराहु ५६९ | सर्पावासः पश्चाद्यदा ८३
षष्ठो भृगुः परिभवरोगतापद्ः ५९८ | सर्वः स्पन्दनरचितो ३४२
षोडशकस्य द्विशती ३६० | सर्वदिक्ष्वशुभा दीप्ता ४५१
षोडशके कच्छपुटे ३२१ | सर्वद्रव्याभेद्यं लघ्वम्भसि ३५४
षोडशके द्रव्यगणे ३१७ | सर्वस्य सर्वकालं ३३८
षोडश बाहू मूले १४४ | सर्वे दुर्भिक्षकर्त्तारः ४०१
संयोगमादौ बहुलेषु विन्द्यात् ५०३ | सर्वेषां वृक्षाणामधः ८१
सकरीरा चेद्कदरी ९३ | सर्वोपकारानुगतस्य लोकः ३०१
सकुशः सित ऐशान्यां ८० | सलिलोद्यानयुक्तेषु १२२
सक्षीरार्जुनवञ्जुलकूल ४७८ | सवितृसुतदिने च कारयेन् ६२३
सङ्कीर्णाः स्युर्न नृपा २४९ | सव्येन खे भ्रमद्भिः ४७६
सचिवालयेऽर्थनाशो ५३ | सशर्करा ताम्रमही कषायं १०२
सञ्चिन्तितप्रार्थितनिर्गतेषु ४२० | सस्योपेते क्षेत्रे विरुवति ४८३
सत्त्वमहीनं सूर्यात् २४७ | साचीति यः सोऽतिविरूपदेहः २६२
सदशांशं विप्राणां ७ | साजमोदलवणा हरीतकी ३०६
सद्रव्यो बलवांश्च स्यात् ४०३ | साध्यमनूकं वक्त्राद् २४१
सपलाशा बदरी चेद् ७७ | सामान्यमिदं समासतो १६७
सपलाशा यत्र शमी ९५ | सायं प्रातश्च घर्मर्तौ ११२
पृषतकण्ठशिरा वा १८३ | सायाश्रयमिति पश्चात् ९१
सप्ततिवर्षो मालव्योऽयं २५१ | सारसकूजितमिष्टफलं ४३६
सप्त भवन्ति च सारा २३९ | सारस्वतेन मुनिना १००
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

श्लोकानुक्रमणी ६६१
श्लोकांशाः पृष्ठाङ्काः श्लोकांशाः पृष्ठाङ्काः
सावित्रपौष्णानिलमैत्रतिष्य ५३८ | सूर्यः षट्त्रिदशस्थितस्त्रिदश ५७७
सास्त्राविलरूक्षाक्ष्यो १६८ | सूर्यसुते तृतीयगृहे ६०१
सिंहः सिंहाक्रान्तो १३१ | सूर्यसुतोऽर्कफलसमश्चन्द्रसुत ६१०
सिंहकटिर्मनुजेन्द्रः २०९ | सूर्याग्निभस्मोष्ट्रखरानुवर्णा १०२
सिंहलकपारलौकिक ३५७ | सूर्येन्दुभौमगुरुशुक्रबुधास्तृतीये ५६७
सिंहोऽथ मघा पूर्वा ५६४ | सूर्योदयेऽर्काभिमुखो विरौति ४४२
सितकुसुममत्तवारण ३३९ | सूर्योन्मुखः श्वानलदिक्स्थितश्च ४४२
सितकुसुमाशुचिमांसासने ४८६ | सेनापतिनृपतीनां ९
सितरक्तपीतकृष्णा ५६ | सोमस्तासामदाच्छौचं २९२
सितवर्णः पिङ्गाक्षः १७३ | सौगन्धिककुरुविन्द ३६७
सितसर्षपाष्टकं ३५३ | सौगन्धिकगोमेदक ३५१
सिद्धार्थमपरयाम्ये २१ | सौभाग्यं विजयमथोन्नतिं च ५८९
सीमागता वन्यमृगा रुवन्तः ४५६ | सौम्या तु हस्तमात्रा १५१
सुखमिच्छन् ब्रह्मणं ४१ | सौरारजीवबुधराहुरवीन्दुशुक्राः ५६९
सुतधनपरिहीणः पञ्चमस्थे ६०२ | सौरोऽर्करश्मियोगात् ६१२
सुतपीडा रिपुवृद्धिर्न ४४ | सौस्थित्यमवेक्ष्य यो ग्रहेभ्यः ६१५
सुप्तां सगीतनृत्यैः १६५ | स्कन्धाच्च्युते शिरोरुक् ६१
सुभगा भवन्त्यनुद्वद्ध २१२ | स्कन्धावारादीनां ४८७
सुभगो विद्याप्तधनो ५५८ | स्कन्धासनांसज्वलनं जयाय ४६१
सुभ्रूकेशो रक्तश्यामः २५८ | स्खलितगतिरकस्मात् ४७१
सुरगुरुदिवसे कनकं रजतं ६२१ | स्तनवदवलम्बते यः १८२
सुरदारुचन्दनशमी १५७ | स्तनौ सरोमौ मलिनोल्बणौ २७५
सुरपतिहुतवहयमनिर्र्ऋत्ति ४०६ | स्तम्भं विभज्य नवधा १५
सुरपितृपिशाचराक्षस १५८ | स्तम्भकुसूलार्चानां ५२५
सुरभूषणं लतानाम् ३६५ | स्तम्भसमं बाहुल्यं १६
सुरसं जलमादौ दक्षिणा ९२ | स्त्रियः पवित्रमतुलं २९३
सुषिरोऽथवा विवर्णे ३४६ | स्त्रीणां गुणा यौवनरूपवेष ३३२
सुस्निग्धपत्रपल्लव ४८४ | स्त्रीणां विकल्पा बृहती कुमारी ४०८
सुहृद्युतिश्च मित्रभे २७८ | स्त्रीदोषाः सुतमरणं ४२
सूकरनयनं विषमं ३४७ | स्त्रीमुखमनपत्यानां २२३
सूकरिकमाषपर्णी ९६ | स्त्रीरत्नभोगोऽस्ति नरस्य २९५
सूत्रच्छेदे मृत्युः कीले ६१ | स्त्रीरूपे धननाशो ३४४
सूत्रे प्रसार्यमाणे ६० | स्त्रीरूपेऽश्वविनाशो ४६८
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmmu. Digitized by S3 Foundation USA

६६२ | बृहत्संहिता

वस्तुनिष्ठप्रश्नाः
१. कस्मिन् युगे वास्तुपुरुषोत्पत्तिः?
(अ) कृतयुगे (स) द्वापरे
(ब) त्रेतायाम् (द) कलियुगे
२. विचित्रमपरिचितपुरुषं कैः गृहीतम्?
(अ) असुरैः (स) किन्नरैः
(ब) देवैः (द) मनुजैः
३. तं पुरुषममरगणेन कुत्र न्यस्तम्?
(अ) आकाशे (स) जले
(ब) भूमौ (द) गर्ते
४. तं कथं न्यस्तवन्त अमराः?
(अ) ऊर्ध्वमुखं कृत्वा (स) अधोमुखं कृत्वा
(ब) तीर्यङ्मुखं कृत्वा (द) दक्षिणवक्रमुखं विधाय
५. देवैः विन्यस्तस्य पुरुषस्य किन्नाम कल्पितम्?
(अ) वास्तुपुरुषः (स) असुरः
(ब) दानवः (द) मानवः
६. तं पुरुषं 'वास्तुपुरुष' इति केन समुद्धोषितम्?
(अ) देवैः (स) दानवैः
(ब) मुनिभिः (द) ब्रह्मणा
७. तं पुरुषमधोमुखं विन्यस्य किमकुर्वन् देवगणाः?
(अ) तस्योपरि न्यवसन् (स) तमपूजयन्
(ब) स्वस्थानं कल्पितवन्तः (द) गृहरक्षकं तमकल्पयन्
८. पुरा कृतयुगे ह्यासीन्महद्भूतं समुपस्थितम्।
व्याप्यमानं शरीरेण सकलं भुवनं ततः॥
तद्दृष्ट्वा विस्मयं देवा गताः सेन्द्रा भयावृताः।
ततस्तै क्रोधसन्तप्तैर्गृहीत्वा तमथासुरम्॥
विनिक्षिप्तमधोवक्त्रं स्थितास्तत्रैव ते सुराः।
तमेव वास्तुपुरुषं ब्रह्मा समभिकल्पयेत्॥
इति कस्य वचनम्?
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

६६४ बृहत्संहिता
(अ) वसिष्ठस्य (स) गर्गस्य
(ब) बृहस्पतेः (द) शौनकस्य
९. वास्तुपुरुषः असुर आसीदिति केनोक्तम्?
(अ) बृहस्पतिना (स) ब्रह्मणा
(ब) देवैः (द) मुनिभिः
१०. महाद्भुतमसुरं विलोक्य सेन्द्राः सुराः कुत्र गताः?
(अ) ब्रह्मलोकम् (स) शिवलोकम्
(ब) विष्णुलोकम् (द) वरुणलोकम्
११. नृपगृहं कतिहस्तपरिमितं विस्तरेण भवेत्?
(अ) अष्टोत्तरशतं हस्तपरिमितं विस्तृतम्
(ब) सार्द्धशतं हस्तपरिमितं विस्तरेण
(स) द्विशतं हस्तपरिमितं विस्तरेण
(द) सपादशतं हस्तपरिमितं विस्तरेण
१२. अष्टोत्तरशतं हस्तपरिमितं विस्तृतं गृहं कीदृशं भवति?
(अ) उत्तमम् (स) अधमम्
(ब) मध्यमम् (द) निकृष्टम्
१३. कियता दैर्घ्येण राजगृहं भवेदुत्तमम्?
(अ) विस्तराद् दैर्घ्यं सपादपरिमितं भवेत्
(ब) विस्तराद् दैर्घ्यं द्विगुणपरिमितं भवेत्
(स) विस्तराद् दैर्घ्यमर्ध परिमितं भवेत्
(द) विस्तराद् सार्द्धं दैर्घ्यं भवेत्
१४. मध्यमं गृहं कति हस्तपरिमितं भवेत्?
(अ) शतहस्तपरिमितम् (स) सपादशतहस्तपरिमितम्
(ब) पादोनशतहस्तपरिमितम् (द) द्विशतहस्तपरिमितम्
१५. तृतीयगृहस्य विस्तारः कति हस्तपरिमितं स्यात्?
(अ) द्विनवतिहस्तपरिमितम् (स) अशीतिहस्तपरिमितम्
(ब) नवतिहस्तपरिमितम् (द) पञ्चनवतिहस्तपरिमितम्
१६. चतुर्थगृहस्य विस्तारः कति हस्तपरिमितं भवेत्?
(अ) चतुरशीतिहस्तपरिमितम् (स) सप्ततिहस्तपरिमितम्
(ब) अशीतिहस्तपरिमितम् (द) नवतिहस्तपरिमितम्
१७. चतुर्थगृहस्य दैर्घ्यं कति हस्तपरिमितं भवेत्?
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वस्तुनिष्ठप्रश्नाः ६६५
(अ) पञ्चदशाधिकशतम् (स) सार्द्धशतम्
(ब) सपादशतम् (द) पादोनद्विशतम्
१८. अष्टोत्तरं हस्तशतं विस्तारान्नृपमन्दिरम् ।
कार्यं प्रधानमन्यानि तथाष्टाष्टोनितानि तु ॥
विस्तारं पादसंयुक्तं दैर्घ्यं तेषां प्रकल्पयेत् ।
एवं पञ्च नृपः कुर्याद् गृहाणाञ्च पृथक्पृथक् ॥
इति केनोक्तम्?
(अ) कश्यपेन (स) शौनकेन
(ब) वसिष्ठेन (द) नारदेन
१९. पञ्चमं गृहं कति हस्तविस्तृतं भवेत्?
(अ) षट्सप्ततिहस्तपरिमितम् (स) षष्टिहस्तपरिमितम्
(ब) सप्ततिहस्तपरिमितम् (द) अशीतिहस्तपरिमितम्
२०. सेनापतेः प्रथमगृहस्य विस्तारः कति हस्तपरिमितः भवेत्?
(अ) चतुःषष्टिहस्तपरिमितम् (स) पञ्चषष्टिहस्तपरिमितम्
(ब) पञ्चाशद्धस्तपरिमितम् (द) पञ्चपञ्चाशद्धस्तपरिमितम्
२१. सेनापतेः प्रथमगृहस्य दैर्घ्यं कियद्धस्तपरिमितं भवेत्?
(अ) षोडशाङ्गुलोत्तरं चतुःसप्ततिहस्तपरिमितम्
(ब) पञ्चदशाङ्गुलाधिकं सप्ततिहस्तपरिमितम्
(स) पञ्चाङ्गुलोत्तरं पञ्चाशद्धस्तपरिमितम्
(ब) सप्तदशाङ्गुलोत्तरं द्विसप्ततिहस्तपरिमितम्
२२. सेनापतेः द्वितीयगृहस्य विस्तारः कति हस्तपरिमितः स्यात्?
(अ) अष्टपञ्चाशद्धस्तपरिमितः (स) चत्वारिंशद्धस्तपरिमितः
(ब) पञ्चपञ्चाशद्धस्तपरिमितः (द) पञ्चचत्वारिंशद्धस्तपरिमितः
२३. सेनापतेः तृतीयगृहस्य विस्तारः कति हस्तपरिमितः?
(अ) द्विपञ्चाशद्धस्तपरिमितः (स) अष्टाचत्वारिंशद्धस्तपरिमितः
(ब) पञ्चाशद्धस्तपरिमितः (द) सप्तचत्वारिंशद्धस्तपरिमितः
२४. सेनापतेः चतुर्थगृहस्य विस्तारः कति हस्तपरिमितः?
(अ) षट्चत्वारिंशद्धस्तपरिमितः (स) पञ्चचत्वारिंशद्धस्तपरिमितः
(ब) चत्वारिंशद्धस्तपरिमितः (द) चतुश्चत्वारिंशद्धस्तपरिमितः
२५. सेनापतेः पञ्चमगृहस्य विस्तारः कति हस्तपरिमितः?
(अ) चत्वारिंशद्धस्तपरिमित (स) पञ्चचत्वारिंशद्धस्तपरिमितः
(ब) द्विचत्वारिंशद्धस्तपरिमितः (द) अष्टाचत्वारिंशद्धस्तपरिमितः
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

६६६ बृहत्संहिता
२६. सचिवगृहस्य विस्तारः कति हस्तपरिमितः?
(अ) षष्टिहस्तपरिमितः (स) पञ्चपञ्चाशद्धस्तपरिमितः
(ब) द्विषष्टिहस्तपरिमितः (द) सप्तपञ्चाशद्धस्तपरिमितः
२७. सचिवस्य प्रथमगृहस्य दैर्घ्यं कति हस्तपरिमितं भवेत्?
(अ) द्वादशाङ्गुलोत्तरं षट्षष्टिहस्तपरिमितम्
(ब) पञ्चषष्टिहस्तपरिमितम्
(स) द्विषष्टिहस्तपरिमितम्
(द) एकषष्टिहस्तपरिमितम्
२८. सचिवस्य द्वितीयगृहस्य विस्तारः कति हस्तपरिमितः?
(अ) षट्पञ्चाशद्धस्तपरिमितः (स) द्विपञ्चाशद्धस्तपरिमितः
(ब) पञ्चपञ्चाशद्धस्तपरिमितः (द) पञ्चाशद्धस्तपरिमितः
२९. सचिवस्य तृतीयगृहस्य विस्तारो भवेत्?
(अ) द्विपञ्चाशद्धस्तपरिमितः (स) पञ्चपञ्चाशद्धस्तपरिमितः
(ब) पञ्चाशद्धस्तपरिमितः (द) एकपञ्चाशद्धस्तपरिमितः
३०. सचिवस्य चतुर्थगृहस्य विस्तारो भवेत्?
(अ) अष्टाचत्वारिंशद्धस्तपरिमितः (स) अष्टात्रिंशद्धस्तपरिमितः
(ब) चत्वारिंशद्धस्तपरिमितः (द) एकचत्वारिंशद्धस्तपरिमितः
३१. सचिवस्य पञ्चमगृहस्य विस्तारो भवेत्—
(अ) द्वाविंशतिहस्तपरिमितः (स) चतुर्विंशतिहस्तपरिमितः
(ब) त्रयोविंशतिहस्तपरिमितः (द) पञ्चविंशतिहस्तपरिमितः
३२. युवराजस्य कति गृहाणि भवेयुः?
(अ) त्रीणि गृहाणि (स) पञ्च गृहाणि
(ब) चत्वारि गृहाणि (द) द्वे गृहे
३३. युवराजस्य प्रथमगृहस्य विस्तारः कति हस्तपरिमितः?
(अ) सप्ततिहस्तपरिमितः (स) अशीतिहस्तपरिमितः
(ब) नवतिहस्तपरिमितः (द) शतं हस्तपरिमितः
३४. राजवैद्यस्य गृहस्य विस्तारो भवेत्—
(अ) चत्वारिंशद्धस्तपरिमितः (स) एकोनचत्वारिंशद्धस्तपरिमितः
(ब) अष्टात्रिंशद्धस्तपरिमितः (द) अष्टाचत्वारिंशद्धस्तपरिमितः
३५. गृहाणामुच्छ्रायः कति हस्तपरिमितः भवेत्?
(अ) विस्तारतुल्यम्भवेत् (स) विस्तारादर्धं भवेत्
(ब) विस्ताराद्विगुणम्भवेत् (द) विस्तारात्किञ्चिन्न्यूनं भवेत्
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वस्तुनिष्ठप्रश्नाः ६६७
३६. हस्तद्वात्रिंशता युक्तो विस्तारः स्याद् द्विजालये।
विस्तारं सदशांशं तु दैर्घ्यं तस्य प्रकल्पयेत्॥
त्रयाणां क्षत्रियादीनां मानं यत् पूर्वचोदितम्।
तच्चतुर्भिः करैस्ताश्चर्य ह्रासयेदनुपूर्वशः॥
इति वाक्यं कुतः गृहीतम्?
(अ) किरणाख्यतन्त्रात् (स) मेरुतन्त्रात्
(ब) डामरतन्त्रात् (द) शारदातिलकात्
३७. शतहस्तोच्छ्रितं कार्यं चतुःशालगृहं बुधैः।
अपि तत्त्वेकशालं तु शुभदं तत्प्रकीर्तितम्॥
कस्येदं वाक्यम्?
(अ) गर्गस्य (स) वसिष्ठस्य
(ब) शौनकस्य (द) नारदस्य
३८. यः शालायास्तृतीयांशस्तेन कार्या तु वीथिका।
यद्यग्रतो भवेद्वीथी सोष्णीषं नाम तद् गृहम्॥
पश्चात्सायाश्रयं नाम सावष्टम्भन्तु पार्श्वयोः।
समन्ताद्यदि जाता सा तदा सुस्थितमुच्यते॥
इति कुतः गृहीतम्?
(अ) किरणाख्यतन्त्रतः (स) रुद्रयामलतः
(ब) डामरतन्त्रतः (द) शारदातिलकतः
३९. यस्य गृहस्य वीथिका पूर्वस्यां दिशि तद् गृहस्य किन्नाम?
(अ) सोष्णीषम् (स) सायाश्रयम्
(ब) सावष्टम्भम् (द) सुस्थितम्
४०. कीदृग्गृहस्य नाम सुस्थितम्?
(अ) यस्योत्तरस्यां दिशि वीथिका (स) यस्य प्रतीच्यां दिशि वीथिका
(ब) यस्य पूर्वस्यां दिशि वीथिका (द) यस्याग्नेयकोणे वीथिका
४१. विस्तारषोडशांशेन गृहभित्तिं प्रकल्पयेत्।
हीनाधिका न कर्तव्या गृहभर्तुर्न शोभना॥
इति कस्योक्तिः?
(अ) व्यासस्य (स) कश्यपस्य
(ब) शौनकस्य (द) गर्गस्य
४२. पक्वेष्टानाामयं व्यासो दारुजानां यथेच्छया।
द्विजादेव गृहं कार्यं तत्स्याच्छुभ्रं स्वदिग्गतम्॥
नवत्रयोदशाशश्चैव करैर्ज्ञात्वा प्रकल्पयेत्॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA

६६८ बृहत्संहिता
कुत्रास्ति वचनमिदम्?
(अ) किरणाख्यतन्त्रे (स) रुद्रयामले
(ब) शारदातिलके (द) तन्त्रालोके
४३. 'उदुम्बर' शब्दस्य कोऽर्थः?
(अ) देववृक्षविशेषः (स) शुक्रग्रहस्य समित्
(ब) देहली (द) काष्ठविशेषः
४४. कतिविधा स्तम्भाः भवन्ति?
(अ) पञ्चविधाः (स) त्रिविधाः
(ब) चतुर्विधाः (द) सप्तविधाः
४५. वेदास्त्रो रुचकः स्तम्भो वज्रोष्टास्रियुतो मतः।
द्विवज्रः षोडशास्रिः स्याद्विगुणास्रिः प्रलीनकः।
समन्तवृत्तो वृत्ताख्यः स्तम्भः प्रोक्तो द्विजोत्तमैः॥
कुतः गृहीतं वाक्यमिदम्?
(अ) रुद्रयामलतन्त्रात् (स) शारदातिलकात्
(ब) किरणाख्यतन्त्रात् (द) डामरतन्त्रात्
४६. विभज्य नवधा स्तम्भं कुर्यादुद्वहनं घटम्।
कमलं चोत्तरोष्ठं तु भागे भागे प्रकल्पयेत्॥
कस्मिन् ग्रन्थेऽस्तीदम्?
(अ) किरणाख्यतन्त्रे (स) डामरतन्त्रे
(ब) रुद्रयामलतन्त्रे (द) शारदातिलकग्रन्थे
४७. स्तम्भस्य कति भागाः?
(अ) नव भागाः (स) सप्त भागाः
(ब) अष्टौ भागाः (द) पञ्च भागाः
४८. किन्नाम सर्वतोभद्रवास्तु?
(अ) यस्य चतुर्दिक्ष्वलिन्दः (स) यस्य पूर्वस्यां दिश्यलिन्दः
(ब) यस्य त्रिदिक्ष्वलिन्दः (द) यस्य दक्षिणस्यां दिश्यलिन्दः
४९. अलिन्दानां व्यवच्छेदो नास्ति यत्र समन्ततः।
तद्वास्तु सर्वतोभद्रं चतुर्द्वारसमायुतम्॥
इति कस्य कथनम्?
(अ) गर्गस्य (स) शौनकस्य
(ब) वसिष्ठस्य (द) नारदस्य
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वस्तुनिष्ठप्रश्नाः ६६९
५०. प्रदक्षिणां गतैः सर्वैः शालाभित्तेरलिन्दकैः ।
विना परेण द्वारेण नन्द्यावर्तमिति स्मृतम् ॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) शौनकस्य (स) नारदस्य
(ब) वसिष्ठस्य (द) गर्गस्य
५१. कतिधा वास्तु भवति?
(अ) पञ्चधा (स) चतुर्धा
(ब) द्विधा (द) त्रिधा
५२. द्वारालिन्दोऽन्तगस्तेषां ये त्रयो दक्षिणाङ्गताः ।
विहाय दक्षिणं द्वारं वर्धमानमिति स्मृतम् ॥
कस्येदं वाक्यम्?
(अ) गर्गस्य (स) शौनकस्य
(ब) कश्यपस्य (द) वसिष्ठस्य
५३. पश्चिमोऽन्तगतोऽलिन्दः प्रागन्तौ द्वौ तदुत्थितौ ।
अन्यस्तन्मध्यविवृतः प्राग्द्वारं स्वस्तिकं शुभम् ॥
कस्य वाक्यमिदम्?
(अ) गर्गस्य (स) कश्यपस्य
(ब) शौनकस्य (द) नारदस्य
५४. प्राक्पश्चिमावालिन्दौ यावन्तगौ तद्भवौ परौ ।
सौम्यं द्वारं विना यत्स्याद्रुचकाख्यं तु तत्स्मृतम् ॥
कस्योक्तिरियम्?
(अ) गर्गस्य (स) शौनकस्य
(ब) वसिष्ठस्य (द) नारदस्य
५५. शस्तं हिरण्यनाभाख्यं हीनं चोत्तरशालया ।
सुक्षेत्रं पूर्वतो हीनं शालया वृद्धिदं मतम् ॥
चुल्ली दक्षिणया हीनं धनार्थप्राणनाशनम् ।
यत्स्यादपरया हीनं पक्षघ्नं तत्सुतान्तकृत् ॥
इति कस्य मतम्?
(अ) किरणाख्यतन्त्रकारस्य (स) रुद्रयामलतन्त्रकारस्य
(ब) डामरतन्त्रकारस्य (द) शारदातिलकग्रन्थकारस्य
५६. कति कोष्ठस्य वास्तुमण्डलं विधेयम्?
(अ) एकाशीतिकोष्ठस्य (स) नवतिकोष्ठस्य
(ब) सप्ततिकोष्ठस्य (द) चतुरशीतिकोष्ठस्य
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

६७० बृहत्संहिता
५७. बहिर्गतेषु कोष्ठेषु कतिसङ्ख्याकाः देवताः पूज्यन्ते?
(अ) द्वात्रिंशत्सङ्ख्याकाः (स) पञ्चविंशतिसङ्ख्याकाः
(ब) त्रिंशच्छङ्ख्याकाः (द) द्वाविंशतिसङ्ख्याकाः
५८. एकाशीतिपदात्मकं मण्डलं कति रेखाभिर्भवति?
(अ) प्रागुदिग्गताभिः दक्षिणोत्तरगताभिः दशरेखाभिः
(ब) प्रागुदिग्गताभिः दक्षिणोत्तरगताभिः पञ्चदशरेखाभिः
(स) प्रागुदिग्गताभिः दक्षिणोत्तरगताभिः अष्टादशरेखाभिः
(ब) प्रागुदिग्गताभिः दक्षिणोत्तरगताभिः दशरेखाभिः
५९. 'तत्र बहिर्देवताः प्राक्पर्जन्यकरग्रहमहेन्द्ररविसत्यभृशान्तरिक्षपवनाः।
दक्षिणतः पूषावितथवृहत्क्षतयमभृङ्गगन्धर्वमृगपितरश्चेति।'—
कस्योक्तिरियम्?
(अ) पराशरस्य (स) शौनकस्य
(ब) व्यासस्य (द) गर्गस्य
६०. वास्तुपुरुषस्य शिरः कस्यां दिशि भवति?
(अ) ईशानकोणे (स) नैर्ऋत्यकोणे
(ब) वायव्यकोणे (द) आग्नेयकोणे
६१. कस्मिन् भागे वास्तुपुरुषस्य मुखम्?
(अ) अधोभागे (स) दक्षिणे भागे
(ब) ऊर्ध्वभागे (द) पश्चिमे भागे
६२. रुद्रा हुताशनश्चैव पिता चानल एव च।
एते कोणगता देवा एकाशीतिपदे स्थिताः॥
चतुःषष्टिपदेऽप्येवं पापयक्ष्मात्र न स्थितः।
एभ्योऽन्ये सदृशा ज्ञेयाः सुराः सर्वपदाश्रिताः॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) गर्गस्य (स) शौनकस्य
(ब) पराशरस्य (द) व्यासस्य
६३. वास्तुपुरुषस्य शिरसि तिष्ठति?
(अ) शिखि (स) अर्यमा
(ब) इन्द्रः (द) वरुणः
६४. वास्तुपुरुषस्य मुखे कस्तिष्ठति?
(अ) आपः (स) आपवत्सः
(ब) अर्यमा (द) पर्जन्यः
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वस्तुनिष्ठप्रश्ना: ६७१
६५. वास्तुपुरुषस्य कर्णे कस्तिष्ठति?
(अ) जयन्तः (स) सत्यः
(ब) पर्जन्यः (द) भृशः
६६. वास्तुपुरुषस्य उदरे कस्तिष्ठति?
(अ) यमः (स) भृङ्गराजः
(ब) विवस्वान् (द) सत्यः
६७. वास्तुपुरुषस्य वामस्तने कस्तिष्ठति?
(अ) पृथ्वीधरः (स) अदितिः
(ब) दितिः (द) भल्लाटः
६८. वास्तुपुरुषस्य कस्मिन्नङ्गे तिष्ठति भुजगः?
(अ) वक्षसि (स) बाहौ
(ब) ललाटे (द) मूर्ध्र्नि
६९. दक्षिणे भुजे कति देवताः तिष्ठन्ति वास्तुपुरुषस्य?
(अ) पञ्चदेवताः (स) सप्त देवताः
(ब) चत्वारो देवताः (द) अष्टौ देवताः
७०. सोमः वास्तुपुरुषस्य कस्मिन्नङ्गे वसति?
(अ) कन्धे (स) कर्णे
(ब) शिरसि (द) उरसि
७१. पापयक्ष्मा कस्मिन्नङ्गभागे तिष्ठति वास्तुपुरुषस्य?
(अ) बाहौ (स) चरणे
(ब) नेत्रे (द) वक्षसि
७२. वास्तुपुरुषस्य हृदि कस्तिष्ठति?
(अ) ब्रह्मा (स) पर्जन्यः
(ब) अर्यमा (द) इन्द्रः
७३. रुद्रः वास्तुपुरुषस्य कस्मिन्नङ्गभागे विराजते?
(अ) हस्ते (स) उरौ
(ब) पादौ (द) जङ्घे
७४. चतुःषष्ठिकोष्ठात्मके वास्तुमण्डले कति रेखा विधातव्या?
(अ) नव-नवसङ्ख्याका (स) अष्टाऽष्टसङ्ख्याका
(ब) सप्त-सप्तसङ्ख्याका (द) दश-दशसङ्ख्याका
७५. गन्धर्वः वास्तुपुरुषस्य कस्मिन्नङ्गे विराजते?
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

६७२ बृहत्संहिता
(अ) जानुनि (स) बाहौ
(ब) शिरसि (द) पादयोः
७६. एकाशीतिपदे क्षेत्रे कर्तव्यं वृत्तपञ्चकम् ।
बाह्ये वृत्तद्वयं यत्तत्पदद्वात्रिंशता युतम् ॥
तृतीयं द्वादशपदं चतुर्थं तु चतुष्पदम् ।
केवलं पञ्चमं कार्यं ब्रह्मा पञ्चस्ववस्थितः ॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) वराहमिहिरस्य (स) गर्गस्य
(ब) पराशरस्य (द) कश्यपस्य
७७. वास्तुमण्डलं कतिविधं भवति?
(अ) चतुर्विधम् (स) द्विविधम्
(ब) त्रिविधम् (द) एकविधम्
७८. वृत्तानि चत्वारि समानि कृत्वा वास्तोश्चतुःषष्टिपदस्य सम्यक् ।
अधस्तदर्धेन च सूर्यवेदैर्विभज्यते वृत्तचतुष्टयञ्च ॥
इति कस्य वचनम्?
(अ) वराहमिहिरस्य (स) कमलाकरभट्टस्य
(ब) लल्लाचार्यस्य (द) आर्यभट्टस्य
७९. रोगाद्वायुं पितृतो हुताशनं शोषसूत्रमपि वितथात् ।
मुख्याद् भृशं जयन्ताच्च भृङ्गमदितेश्च सुग्रीवम् ॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) गर्गस्य (स) कश्यपस्य
(ब) शौनकस्य (द) गौतमस्य
८०. रोगाद्वायुं नयेत्सूत्रं पितृतोऽथ हुताशनम् ।
एतत् सूत्रद्वयं प्रोक्तं मुनिभिर्वंशसंज्ञितम् ॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) महीधरस्य (स) आर्यभट्टस्य
(ब) वराहमिहिरस्य (द) लल्लाचार्यस्य
८१. काष्ठशल्येन किं भवति?
(अ) धनहानिः (स) रोगभयम्
(ब) पशुपीड़ा (द) शस्त्रभयम्
८२. कस्य शल्येन मृत्युभयं जायते?
(अ) केशशल्येन (स) काष्ठशल्येन
(ब) लौहशल्येन (द) अस्थिशल्येन
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वस्तुनिष्ठप्रश्ना: ६७३
८३. केन शल्येन चौरभयं जायते?
(अ) लौहशल्येन (स) अङ्गारशल्येन
(ब) अश्मशल्येन (द) काष्ठशल्येन
८४. कति वंशसूत्राणि वास्तुमण्डलस्थदेवतान्?
(अ) षडङ्गानि (स) सप्ताङ्गानि
(ब) पञ्चाङ्गानि (द) चत्वार्यङ्गानि
८५. षट्सूत्रेषु कियन्ति परस्परसम्पातस्थानानि?
(अ) अष्टौ (स) दश
(ब) नव (द) सप्त
८६. एकपदे कतमांशतुल्यं मर्मस्थानं भवति?
(अ) पञ्चमांशतुल्यम् (स) अष्टमांशतुल्यम्
(ब) षष्ठमांशतुल्यम् (द) दशमांशतुल्यम्
८७. पूर्वककथितानां केषां वंशसंज्ञा?
(अ) षट्सूत्राणाम् (स) चतुःसूत्राणाम्
(ब) पञ्चसूत्राणाम् (द) सप्तसूत्राणाम्
८८. दक्षिणभुजाविकलः वास्तु किं करोति?
(अ) धननाशं करोति (स) स्त्रीदोषं जनयति
(ब) रोगभयं करोति (द) दास्यं करोति
८९. पुत्रमरणं कीदृग्वास्तुः करोति?
(अ) चरणहीनम् (स) नेत्रहीनम्
(ब) भुजाहीनम् (द) कर्णहीनम्
९०. सर्वाङ्गपूर्णवास्तु किं ददाति गृहस्वामिनम्?
(अ) धनधान्यं सुखं ददाति (स) मानं ददाति
(ब) ऐश्वर्यं ददाति (द) सर्वसौख्यं ददाति
९१. ब्राह्मणः निवासस्थानं कस्यां दिशि रचयेत्?
(अ) उत्तरस्यां दिशि (स) पूर्वस्यां दिशि
(ब) पश्चिमस्यां दिशि (द) दक्षिणस्यां दिशि
९२. पूर्वस्यां दिशि कः निवासस्थानं रचयेत्?
(अ) वैश्यः (स) शूद्रः
(ब) ब्राह्मणः (द) क्षत्रियः
९३. शिख्याद्यात्समारभ्य अष्टौ देवता कस्यां दिशि?
बृ० भ० द्वि०-४३
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

६७४ बृहत्संहिता
(अ) पूर्वस्याम् (स) उत्तरस्याम्
(ब) दक्षिणस्याम् (द) पश्चिमायाम्
९४. पूर्वस्यां दिशि कियन्तः सन्ति देवताः?
(अ) अष्टौ (स) दश
(ब) नव (द) एकादश
९५. अष्टासु देवासु कस्योपरि कृते द्वारे शुभं भवति?
(अ) इन्द्रस्योपरि (स) पर्जन्यस्योपरि
(ब) अन्तरिक्षस्योपरि (द) सूर्यस्योपरि
९६. अल्पसुतत्वं कस्यां दिशि गतस्य द्वारफलम्?
(अ) दक्षिणस्यां दिशि (स) उत्तरस्यां दिशि
(ब) पूर्वस्यां दिशि (द) पश्चिमायां दिशि
९७. रिपुवृद्धिः कस्यां दिशि गतस्य द्वारस्य फलम्?
(अ) पश्चिमायां दिशि (स) उत्तरस्यां दिशि
(ब) पितुरुपरि (द) दक्षिणस्यां दिशि
९८. स्तम्भतरुभ्रमकोणैर्विद्धं वेधश्च न शुभकरद्वारम्।
वेधोच्छायाद् द्विगुणां भूमिं त्यक्त्वा न दोषाय॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) समाससंहिताकारस्य (स) गर्गसंहिताकारस्य
(ब) बृहत्संहिताकारस्य (द) सनत्कुमारसंहिताकारस्य
९९. द्वारोच्छ्रायद्विगुणितां त्यक्त्वाभूमिं बहिःस्थितः।
न दोषाय भवेद्वेधो गृहस्य गृहिणोऽथ वा॥
इति कस्य वचनम्?
(अ) गर्गस्य (स) पराशरस्य
(ब) कश्यपस्य (द) वसिष्ठस्य
१००. केन वेधेन गृहस्वामिनो मृत्युर्भवति?
(अ) मार्गेण (स) पङ्केन
(ब) वृक्षेण (द) कूपेन
१०१. कूपेन विद्धं द्वारं किं करोति?
(अ) अपस्मारं रचयति (स) चौरभयं करोति
(ब) शोकं करोति (द) राजभयं करोति
१०२. पृच्छाकाले गृहस्वामी यदङ्गं स्पृशति स्वकम्।
भुवो हस्तप्रमाणेन शल्यं ब्रूयात्तदङ्गजम्॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वस्तुनिष्ठप्रश्नाः ६७५
कुत्र लिखितमस्ति पद्यमिदम्?
(अ) समाससंहितायाम् (स) गर्गसंहितायाम्
(ब) बृहत्संहितायाम् (द) आगमान्तरे
१०३. प्रश्नकाले गृहपतिः कस्मिन्नङ्गे समास्थितः ।
किमङ्गं संस्पृशेद्वापि व्याहरेद्वा शुभाशुभम् ॥
कस्य वाक्यमिदम्?
(अ) कश्यपस्य (स) शौनकस्य
(ब) वसिष्ठस्य (द) गर्गस्य
१०४. प्रथमं कुत्र पूजां विधाय शिलान्यासं कुर्यात्?
(अ) पूर्वे (स) पश्चिमायां
(ब) उत्तरे (द) ईशानकोणे
१०५. स्निग्धादिभूभागसमुत्थितानां न्यग्रोधबिल्वद्रुमखादिराणाम् ।
शमीवटोदुम्बरदेवदारुक्षीरिस्वदेशोत्थफलद्रुमाणाम् ॥
उपोषितं शिल्पिजनस्त्वथैषां मध्यात्तु तीक्ष्णेन कुठारकेण ।
मीत्वा ततो दिक्पतिनोत्तरस्यां शुभे च लग्ने परिगृह्य शङ्कुम् ॥
इति कस्य वाक्यम्?
(अ) गर्गस्य (स) वसिष्ठस्य
(ब) शौनकस्य (द) नारदस्य
१०६. प्रागुत्तरे समुन्नतायां वास्तुभूमौ किं भवति?
(अ) धनक्षयः (स) धनसुतक्षयः
(ब) सुतक्षयः (द) बन्धुनाशः
१०७. चतुःशालगृहे देवस्थानं कस्यां दिशि भवेत्?
(अ) पूर्वस्याम् (स) पश्चिमायाम्
(ब) उत्तरस्याम् (द) ईशानकोणे
१०८. पूर्वस्यां श्रीगृहं प्रोक्तमाग्नेय्यां स्यान्महानसम् ।
शयनं दक्षिणायाञ्च नैर्ऋत्यामायुधाश्रयम् ॥
भोजनं पश्चिमायां च वायव्यां धनसञ्चयम् ।
उत्तरे द्रव्यसंस्थानमैशान्यां देवतागृहम् ॥
कुत्रास्ति वाक्यमिदम्?
(अ) शास्त्रान्तरे (स) बृहत्संहितायाम्
(ब) वसिष्ठसंहितायाम् (द) शारदातिलके
१०९. वास्तोरुत्तरस्यां दिशि सति जलाशये किम्फलम्?
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA