सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 554, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 554

५२६ बृहत्संहिता
स्तम्भः प्रसिद्धः। कुसूलं मृन्मयं यत्रान्नादिकं स्थाप्यते। अर्चा प्रतिमा। एतासां जल्पितं
सम्भाषणं रुदितमश्रुविमोचनम्। प्रकम्पितं चलनम्। स्वेदो घर्मः। एते सर्वे मासत्रयेण
पच्यन्ते। तथा कलहः। इन्द्रचापम्। निर्घातः। एतेषां च पाको मासत्रयेण परिपच्यते।
इन्द्रचापस्य पूर्वं सप्ताहात् फलमुक्तम्। सप्ताहाद्यदि न परिपच्यते तदा मासत्रयेणेति।।६।।
अन्येष्वप्याह—
कीटाखुमक्षिकोरगबाहुल्यं मृगविहङ्गविरुतं च।
लोष्टस्य चाप्सु तरणं त्रिभिरेव विपच्यते मासैः ॥७॥
कीड़ों, चूहों, मक्खियों और सांपों की अधिकता, मृग और पक्षियों के शब्द, जल
में ढेले का तैरना—इनका फल तीन मास में होता है।।७।।
कीटः कृमिः। आखुर्मूषकः। मक्षिका प्रसिद्धा। उरगाः सर्पाः। एषां बाहुल्यं प्रभूतता।
मृगाणां मृगजातीनाम्। विहङ्गानां पक्षिणां च विरुतम्। लोष्टस्य मृन्मयस्य चाप्सु जले
तरणं मज्जनं त्रिभिरेव मासैर्विपच्यते।।७।।
अन्येष्वप्याह—
प्रसवः शुनामरण्ये वन्यानां ग्रामसम्प्रवेशश्च।
मधुनिलयतोरणेन्द्रध्वजाश्च वर्षात् समधिकाद्वा ॥८॥
वन में कुत्तों का प्रसव होना, वनैले जीवों का गाँव में प्रवेश करना, शहद के छत्ते
का लगाना, तोरण, इन्द्रध्वज—इनका फल एक वर्ष में या उससे भी कुछ अधिक
समय में होता है।।८।।
शुनां सारमेयाणामरण्ये निर्जने प्रसवः। वन्यानां सत्त्वानां ग्रामे सम्प्रवेशः। मधुनिलयो
माक्षिकस्थानम्। तोरणं प्रसिद्धम्। इन्द्रध्वज इन्द्रयष्टिः। एते सर्व एव वर्षात् परिपच्यन्ते
समधिकाद्वा।।८।।
अन्येष्वप्याह—
गोमायुगृध्रसङ्घा दशाहिकाः सद्य एव तूर्यरवः ।
आक्रुष्टं पक्षफलं वल्मीको विदरणां च भुवः ॥९॥
सियार और गिद्धों के समूहों का फल दश दिन में, बिना बजाये तुरही के शब्द का
फल तत्काल तथा शाप, वल्मीक और भूमि के फटने का फल एक पक्ष में होता
है।।९।।
गोमायुः शृगालः। गृध्राणां सङ्घाः समूहाः। एते दशाहिका दशभिर्दिनैः पच्यन्ते।
तूर्यरवः तूर्यशब्दः। अनाहतस्य स्वयमेव शब्दः। आहतस्य विस्वनत्वं वा सद्यस्तस्मिन्नेवाहनि
पच्यते। आक्रुष्टं शापमानं पक्षफलं पक्षेण पच्यते। तथा वल्मीको गृहादुत्पन्नो भुवो भूमेर्वि-
दरणां स्फोटनं च पक्षेण पच्यते।।९।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA