सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 517, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 517

वायसविरुताध्यायः ४८९
उलूककङ्कप्लवगा गृध्रश्येनादयश्च ये।
मांसाशिनश्च विहगास्तुल्या वायसचेष्टितैः।। इति।।४८।।
अथ विशेषमाह—
द्वात्रिंशत्प्रविभक्ते दिक्चक्रे यद्यथा समुद्दिष्टम्।
तत्तत्तथा विधेयं गुणदोषफलं यियासूनाम् ॥४९॥
द्वात्रिंशद्विभक्त दिक्चक्र में जिस प्रकार फल कहा गया है, उसी प्रकार गमन करने
वालों को गुण-दोष-फल कहना चाहिये। शान्त पूर्व दिशा में स्थित शकुन शुभ, अशुभ
शकुन मध्यम फल, दीप्त पूर्व दिशा में क्रूर चेष्टा वाले शकुन राजा से भय इत्यादि की
तरह फल कहना चाहिये॥४९॥
दिक्चक्रे दिङ्मण्डले द्वात्रिंशद्भागप्रविभक्ते यद्यत्फलं यथा येन प्रकारेण समुद्दिष्टं कथितं
तत्तत् फलं तथा तेनैव प्रकारेण यियासूनां जिगमिषूणां गुणदोषफलं विधेयं वक्तव्यम्।
यथा—प्राच्यां शान्तायां वा शुभचेष्टं पूजाफलं महद्वक्ति। अशुभचेष्टायां मध्यस्थं तस्यामेव
दीप्तायां क्रूरचेष्टो नृपाद्भयम्, एवमन्यास्वपि विज्ञेयम्॥४९॥
अथ रुतलक्षणफलमाह—
का इति काकस्य रुतं स्वनिलयसंस्थस्य निष्फलं प्रोक्तम्।
कव इति चात्मप्रीतयै केति रुते स्निग्धमित्राप्तिः ॥५०॥
करेति कलहं कुरुकुरु च हर्षमथ कटकटेति दधिभक्तम्।
केके विरुतं कुकु वा धनलाभं यायिन प्राह ॥५१॥
अपने घोसले में अवस्थित काक का 'का' शब्द निष्फल, 'कव' शब्द अपनी प्रसन्नता
के लिये, 'क' शब्द प्रिय की प्राप्ति कराने वाला, 'कर' शब्द कलह कराने वाला 'कुरु-
कुरु' शब्द आनन्द कराने वाला, 'कट कट' शब्द दही-भोजन कराने वाला एवं 'केके'
और 'कुकु' शब्द गमन करने वाले को धनप्राप्ति कराने वाला होता है॥५०-५१॥
का इति काकस्य रुतमिति। काकस्य वायसस्य स्वनिलयसंस्थस्य आत्मीयनीड-
स्थितस्य का—इति यद्रुतं तन्निष्फलं प्रोक्तं कथितम्। तस्य च शुभाशुभं फलं न किञ्चिद-
त्यर्थः। कव—इति रुतं चात्मप्रीतयै स्वप्रीतये भवति। क—इति रुते स्निग्धस्य वल्लभस्य
मित्रस्य सुहृद आप्तिः प्राप्तिर्भवति।
कर—इति रुते कलहः कलिर्भवति। कुरुकुरु च रुते हर्ष भवति। अथशब्दश्चार्थे।
कटकटेति रुते दधिभक्तं भोजनं भवति। केके—इति विरुते कुकु—इति विरुते वा यायिनो
गच्छतो धनलाभं वित्तप्राप्तिं प्राह कथयति॥५१॥
अन्यदप्याह—
खरेखरे पथिकागममाह कखाखेति यायिनो मृत्युम्।
गमनप्रतिषेधिकमा कखला सद्योऽभिवर्षाय ॥५२॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA