सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 518, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 518

४९० बृहत्संहिता
काक का ‘खरे खरे’ शब्द पथिक के आगमन को कहता है, ‘कखाखा’ शब्द गमन
करने वाले की मृत्यु को सूचित करता है, ‘आ’ शब्द यात्रा में विघ्न उपस्थित करता है
और ‘कखला’ शब्द सद्यः ( उसी दिन ) वर्षा के लिये होता है।।५२।।
खरेखरे इति रुते पथिकस्य पान्थस्यागमो भवति इत्याह कथयति वायसः। कखा-
खेति—रुते यायिनो मृत्युं मरणमाह। आ—इति रुतं गमनप्रतिषेधिकं गमनविघ्नं करोति।
कखला इति रुतं सद्योऽभिवर्षाय सद्यस्तस्मिन्नेवाहनि वर्षतीत्यर्थः।।५२।।
अन्यदप्याह—
काकेति विघातः काकटीति चाहारदूषणं प्राह ।
पीत्यास्पदं कवकवेति बन्धमेवं कगाकुरिति ॥५३॥
काक का ‘काक’ शब्द विनाश करता है, ‘ककाटि’ शब्द भोजन में विष आदि दोष
को, ‘कवकव’ शब्द प्रीत्यास्पद ( किसी से प्रीति ) को और इसी प्रकार ‘कगाकु’ शब्द
बन्धन को सूचित करता है।।५३।।
काक—इति विरुते विघातो विनाशो भवति। काकटीति विरुते आहारस्य भोजनस्य
दूषणं सदोषत्वं विषादिकेन प्राह कथयति। कवकव इति रुते प्रीत्यास्पदम्, प्रीत्याः स्नेहस्य
आस्पदं स्थानं प्रीत्यास्पदम्। केनचित् सह प्रीतिर्भवति। अन्ये प्रीत्या स्वदम्पती कवकवेति
पठन्ति। यथा स्वदम्पती भार्यापती कवकवेति प्रीत्या स्नेहेन कवकवेति रुतं कुर्वतः।
एतन्न शोभनम्। यस्माद् गर्गः—
रुते कवकवेति स्यात् प्रस्थिते वायसस्य तु।
अपूर्वप्रीतये तच्च धनलाभाय निर्दिशेत्।।
एवं कगाकु इति रुते बन्धो बन्धनं भवति।। इति।।५३।।
अन्यदप्याह—
करगौ विरुते वर्षं गुडवत् त्रासाय वदिति वस्त्राप्तिः ।
कलयेति च संयोगः शूद्रस्य ब्राह्मणैः साकम् ॥५४॥
काक का ‘करगौ’ शब्द करने पर वर्षा होती है। ‘गुड’ शब्द भय के लिये होता है,
‘वड’ शब्द वस्त्रलाभ कराने वाला होता है और ‘कलय’ शब्द ब्राह्मणों के साथ शूद्र का
समागम कराता है।।५४।।
करगौ इति रुते वृष्टिर्वर्षणं भवति। गुड इति त्रासाय भयाय भवति वड् इति रुते वस्त्र-
प्राप्तिरम्बरलाभः। कलय इति च रुते शूद्रस्य शूद्रजातेर्ब्राह्मणैः साकं सह संयोगो भवति।
अन्यदप्याह—
कदिति फलाप्तिः फलदाहिदर्शनं तड्डिति प्रहाराः स्युः ।
स्त्रीलाभः ख्रीति रुते गदिति गवां पुडिति पुष्पाणाम् ॥५५॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA