बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 516, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें४८८ बृहत्संहिता
अन्यदप्याह—
प्रविशद्भिः सैन्यादीन् सगृध्रकङ्कैर्विनामिषं ध्वाङ्क्षैः ।
अविरुद्धैस्तैः प्रीतिर्द्विषतां युद्धं विरुद्धैश्च ॥४६॥
यदि गिद्ध और कङ्क पक्षी के साथ कौए विना मांस के सेना आदि (पुर और गाँव
में परस्पर विरोधरहित होकर) प्रवेश करें तो शत्रु के साथ स्नेह एवं कलह करते हुये
प्रवेश करें तो युद्ध होता है।।४६।।
ध्वाङ्क्षैः काकैः। सगृध्रकङ्कैः गृध्रकङ्कसहितैः। विनामिषं मांसं विना। सैन्यादीन् सैन्य-
पुरग्रामान् प्रविशद्भिस्तैश्च परस्परमविरुद्धैर्विरोधमकुर्वद्भिर्द्विषता शत्रुणा सह प्रीतिर्भवति।
तैश्च विरुद्धैः सकलहैर्द्विषता सह युद्धं संग्रामो भवति।।४६।।
अन्यदप्याह—
बन्धः सूकरसंस्थे पङ्काक्ते सूकरे द्विकेऽर्थाप्तिः ।
क्षेमं खरोष्ट्रसंस्थे केचित् प्राहुर्वधं तु खरे ॥४७॥
सूअर पर स्थित काक हो तो बन्धन, कीचड़ से लिपटे हुये सूअर पर स्थित काक
हो तो धन का लाभ तथा गदहे और ऊँट पर स्थित काक हो तो क्षेम करता है। किसी
का मत है कि गदहे पर स्थित काक वध करता है।।४७।।
सूकरसंस्थे द्विके काके बन्धो बन्धनं भवति। पङ्काक्ते पङ्केन कर्दमेन लिप्ते सूकरे
स्थितेऽर्थाप्तिरर्थलाभो भवति। खरगते गर्दभस्थे। उष्ट्रगते करभस्थे काके क्षेमं भवति।
केचित् तु मुनयः खरसंस्थे वधं मरणं प्राहुः कथयन्ति। उक्तञ्च—
वधबन्धकरः क्रोशन् खरसूकरपृष्ठगः ।
पङ्कदिग्धशरीरस्य वराहस्योपरिस्थितः ।।
वायसः शस्यते यातुस्तूष्णींभूतो रुवन्नपि ।। इति ॥४७॥
अन्यदप्याह—
वाहनलाभोऽश्वगते विरुवत्यनुयायिनि क्षतजपातः ।
अन्येऽप्यनुव्रजन्तो यातारं काकवद्विहगाः ॥४८॥
घोड़े पर बैठा काक शब्द करे तो वाहन का लाभ होता है तथा पीछे-पीछे चलता
हुआ काक शब्द करे तो खून गिरता है। काक को छोड़कर अन्य पक्षी-गण भी गमन
करने वाले के पीछे चलें तो काक की तरह ही फल देते हैं।।४८।।
अश्वगते तुरगस्थे काके विरुवति वाहनानामश्वादीनां लाभो भवति। अनुयायिनि पश्चाद्
गम्यमाने काके विरुवति यातुः क्षतजपातो रक्तस्य पातः पतनं भवति। अन्येऽपरे येऽत्रा-
नुक्ता विहगाः पक्षिणस्ते यातारमनुव्रजन्तः पश्चाद् गच्छन्तः काकवद्वायसवज्ज्ञेया ज्ञातव्याः ।
यथा काकस्य फलं पूर्वमुक्तं तथा तेषामपीति। तथा च काश्यपः—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA