सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 359, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 359

स्त्रीपुंससमायोगाध्यायः ३३१
भावैर्नैकविधैः करोत्यभिनयं भूयश्च या सादरा
बुद्ध्वा पुम्प्रकृतिं च यानुचरति ग्लानेतरैश्चेष्टितैः ॥१९२॥
जो पहले सुरत की इच्छा से रहित, किन्तु स्मरकथा को त्यागती भी नहीं है, लज्जा
से युत आलस्य वाली, रति के मध्य में लज्जारहित, बाद में लज्जा से नतमस्तक वाली,
आदर से बार-बार अनेक प्रकार के भावों के साथ रति करने वाली तथा पुरुष के भावों
को जान कर सुख-दुःख में साथ निभाने वाली स्त्री के साथ रति करना चाहिये।।१९२।।
आदौ प्रथममेव शयने पतिता सुरतं नेच्छति नानुमन्यते, स्मरकथां कामकथां च
नोज्झति न त्यजति। ततः सुरतारम्भे व्रीडाविमिश्रालसा। व्रीडा लज्जा तया विमिश्रं संयुक्त-
मालसत्वं यस्याः सा व्रीडाविमिश्रालसा। मध्ये सुरतान्तर्हीर्परिवर्जिता त्यक्तलज्जा भवति।
अभ्युपरमे सुरतनिवृत्तौ लज्जाविनम्रानना लज्जा व्रीडा तया विनम्रमावनतं मुखं यस्याः।
भूयः पुनर्भावैर्लीलाविलासादिभिर्नैकविधैर्बहुप्रकारैः सह सुरतं करोति। कीदृशी? सादरा
आदरसंयुक्ता श्रद्धान्विता। या च पुम्प्रकृतिं पुरुषस्वभावं बुद्ध्वा ज्ञात्वा ग्लानेतरैश्चेष्टितैः
सुखदुःखादिभिरनुचरति। पुरुषे ग्लाने साऽपि ग्लानत्वं दर्शयति, तत्सुखिते साऽपि सुखिता।
अत्र भावानां लक्षणं बाहुलकाल्लिख्यते—
लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रमः किलकञ्चितम्।
मोट्टायितं कुट्टमितं विब्बोको ललितं तथा।।
विहृतं चेति विज्ञेया दश स्त्रीणां स्वभावजाः।
तथा च—
वागङ्गालङ्करणैः श्लिष्टैः प्रीतिप्रयोजकैर्मधुरैः।
इष्टजनस्यानुकृतिर्लीला ज्ञेया प्रयोगज्ञैः।।
स्थानासनगमनानां हास्यभ्रूकर्मणां चैव।
उत्पद्यते विशेषो यः श्लिष्टः स तु विलासः स्यात्।।
मालाच्छादनभूषणविलेपनानादरन्यासः ।
स्वल्पोऽपि परां शोभां जनयेद्या सा तु विच्छित्तिः।।
विविधानामर्थानां वागङ्गाहार्यसत्त्वयुक्तानाम्।
मदरागहर्षजनितो व्यत्यासो विभ्रमः प्रोक्तः।।
स्मितहसितरुचितभयपुलकरोषगर्वश्रमाभिलाषाणाम्।
सङ्करकरणं हर्षादसकृत् किलकञ्चितं ज्ञेयम्।।
इष्टजनस्य कथायां हेलालीलादिदर्शनेनापि।
तद्भावभावनकृतं तन्मोट्टायितमभिख्यातम्।।
केशस्तनादिपीडनरागादतिहर्षसम्भ्रमोत्पन्नम् ।
कुट्टमितमनुवदन्ति हि सुखस्य दुःखोपचारेण।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA