बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 232, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें२०४ बृहत्संहिता
अथ जङ्घोरुजानूनां लक्षणमाह—
प्रविरलतनुरोमवृत्तजङ्घा द्विरदकरप्रतिमैर्वरोरुभिश्च ।
उपचितसमजानवश्च भूपा धनरहिताः श्वशृगालतुल्यजङ्घाः ॥४॥
विरल तथा सूक्ष्म रोमों से युत, गजशुण्ड के समान सुन्दर ऊरु वाले तथा पुष्ट और
समान जानु वाले मनुष्य राजा होते हैं एवं कुत्ते और सियार के सदृश जङ्घा वाले मनुष्य
धनहीन होते हैं॥४॥
प्रविरलैरघनैस्तनुभिः सूक्ष्मै रोमभिर्युते वृत्ते परिवर्त्तुले जङ्घे येषां ते तथाभूताः। तथा
वरोरुभिः श्रेष्ठैरुरुभिर्द्विरदकरप्रतिमैर्गजहस्तसदृशैरुपलक्षिताः। उपचितौ समांसलौ समावविषमौ
जानुनी येषां ते। भूपा राजानः, श्वशृगालतुल्यजङ्घाः। शुनां शृगालानां च तुल्याः सदृश्यो
जङ्घा येषां ते धनरहिता दरिद्रा भवन्ति। तथा च समुद्रः—
जङ्घाभिरभिवृत्ताभिरैश्वर्यमभिनिर्दिशेत् ।
शृगालजङ्घा दुःखान्ताः श्वजङ्घा नित्यमध्वगाः।। इति॥४॥
अथ जङ्घयोर्लोमलक्षणमाह—
रोमैकैकं कूपके पार्थिवानां द्वे द्वे ज्ञेये पण्डितश्रोत्रियाणाम् ।
त्र्याद्यैर्निःस्वा मानवा दुःखभाजः केशाश्चैवं निन्दिताः पूजिताश्च ॥५॥
राजाओं की जंघाओं के रोमकूपों में एक-एक रोम और पण्डित एवं श्रोत्रिय की
जंघाओं के रोमकूपों में दो-दो रोम होते हैं। जिनके एक रोमकूप में तीन-चार आदि रोम
होते हैं, वे मनुष्य निर्धन और दुःखी होते हैं॥५॥
एकैकं रोम कूपके पार्थिवानां राज्ञां भवेत्। द्वे द्वे रोमणी कूपके पण्डितानां विदुषां
श्रोत्रियाणां नियमिनां च भवतः। त्र्याद्यै रोमभिस्त्रिभिश्चतुर्भिर्वा कूपके मानवा मनुष्या निःस्वा
निर्धना दुःखभाजश्च भवन्ति। एवमनेन प्रकारेण केशा मूर्धजा निन्दिता गर्हिताः पूजिताः
शुभाश्च भवन्ति। तथा च—
रोमशाभिस्तु जङ्घाभिर्दुःखदारिद्र्यभागिनः।
एकरोमा भवेद्राजा द्विरोमा च महायशाः।।
त्रिरोमा बहुरोमा च नरो भाग्यविवर्जितः।। इति॥५॥
अथ जानुलक्षणमाह—
निर्मांसजानुर्म्रियते प्रवासे सौभाग्यमल्पैर्विकटैर्दरिद्राः ।
स्त्रीनिर्जिताश्चैव भवन्ति निम्नै राज्यं समांसैश्च महद्भिरायुः ॥६॥
मांसरहित जानु वाले मनुष्य का मरण प्रवास में होता है तथा छोटे जानु वाला
मनुष्य भाग्यशाली, अति विस्तीर्ण जानु वाला दरिद्र, निम्न जानु वाला स्त्रीजित्, मांसयुत
जानु वाला राज्यभोगी और बड़े जानु वाला मनुष्य दीर्घजीवी होता है॥६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA