सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 144, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 144

११६ बृहत्संहिता
सप्तरात्रोषितैः सप्ताहमुषितैः। वनस्पतेर्वृक्षस्य वल्लीनां लतानां च फलानां चातिवृद्ध्यर्थ
सर्वदा सर्वकालं सेकः कार्यः। एतत् प्रमाणमेकस्य वृक्षस्यानेनानुसारेण बहूनां कार्यम्।
तथा च काश्यपः—
अजाविकानां द्वौ प्रस्थौ शकृच्चूर्णं च कारयेत्।
तिलानामाढकं दद्यात् सक्तूनां प्रस्थमेव च।।
गोमांसशतमेकं स्याद् द्वे सार्धे सलिलस्य च।
सप्ताहमुषितैरेतैः सेकं दद्याद् वनस्पतेः।।
स भवेत् फलपुष्पैश्च पत्रैश्चाङ्कुरितैर्वृतः।। इति।। १७-१८।।
अधुना बीजानां वापनविधानमाह—
वासराणि दश दुग्धभावितं बीजमाज्ययुतहस्तयोजितम्।
गोमयेन बहुशो विरूक्षितं क्रौडमार्गपिशितैश्च धूपितम् ॥१९॥
मांससूकरवसासन्वितं रोपितं च परिकर्मितावनौ।
क्षीरसंयुतजलावसेचितं जायते कुसुमयुक्तमेव तत् ॥२०॥
किसी वृक्ष के बीज को घृत लगाये हुये हाथ से चुपड़ कर दूध में डाल दे। इसी
प्रकार लगातार दश दिन तक करता रहे। बाद में उसको गोबर से अनेक बार मल कर
रूखा करके सूकर और हिरण के मांस का धूप देने के बाद मांस और सूकर की चर्बी-
सहित उस बीज को तिल बोकर शुद्ध की हुई भूमि में लगाकर दुग्धमिश्रित जल से सींचे
तो निश्चित ही फूलयुक्त वृक्ष उत्पन्न होता है॥१९-२०॥
यस्य कस्यचिद् वृक्षस्य बीजं दश वासराणि दश दिनानि दुग्धभावितं दुग्धे सिक्तं
कार्यम्। कीदृशम्? आज्ययुतहस्तयोजितम्, आज्ययुतेन घृतेनाभ्यक्तेन हस्तेन करेण
योजितं क्षीरमध्ये क्षिप्तम्। पुनर्गृहीत्वा घृताभ्यक्तेन करेणैकीभूतं पृथक्कार्यम्। एवं प्रत्यहं
कर्म कार्यम्। यावद्दश दिनानि। ततो गोमयेन गोशकृता बहुशो बहून् वारान् विरूक्षितं
मर्दितम्। क्रोडः सूकरः। मृगो हरिणः। क्रोडस्येदं क्रौडम्। मृगस्येदं मार्गम्। क्रौडमार्ग-
पिशितैर्मांसैर्धूपितम्, भाण्डान्तरस्थं धूपयेत्।
ततो मांसेनामिषेण सूकरवसया वराहमज्जया समन्वितं संयुक्तं परिकर्मितायामवनौ
भूमौ रोपितम्। परिकर्मिता तिलवपनेन। ततः क्षीरसंयुतेन जलेनोदकेनावसेचितं सुतृप्तं
तद्बीजम्। एवंकृते कुसुमयुक्तं पुष्पसंयुतमेव जायत उत्पद्यते॥१९-२०॥
अधुना तिन्तिडीविधानमाह—
तिन्तिडीत्यपि करोति वल्लरीं व्रीहिमाषतिलचूर्णसक्तुभिः ।
पूतिमांससहितैश्च सेचिता धूपिता च सततं हरिद्रया ॥२१॥
सड़े हुए मांस से युत धान, उड़द, तिल—इनका चूर्ण और सत्तू—इन सबसे सींच
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA