बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 143, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंवृक्षायुर्वेदाध्यायः ११५
अथ फलनाशचिकित्सितमाह—
फलनाशे कुलत्थैश्च माषैर्मुद्गैस्तिलैर्यवैः ।
शृतशीतपयःसेकः फलपुष्पसमृद्धये ॥१६॥
वृक्ष में फल न लगें तो कुलथी, उड़द, मूँग, तिल, जौ—इन सबको दूध में डाल
कर गर्म करने के पश्चात् उस दूध को ठण्ढा करके उससे फल और फूलों की वृद्धि के
लिये वृक्षों को सीचना चाहिये॥१६॥
वृक्षाणां यदा फलनाशो भवति, तदा कुलत्थैर्माषैर्मुद्गैस्तिलैर्यवैः। एतैः सह शृतशीतपयः
शृतं क्वथितं तदेव पश्चाच्छीतं पयः क्षीरं कृत्वा तेन पयसा फलानां पुष्पाणां चातिवृद्धये
सेकः कार्य इति॥१६॥
अथ वृद्ध्यर्थप्रयोगमाह—
अविकाजशकृच्चूर्णस्याढके द्वे तिलाढकम्।
सक्तुप्रस्थो जलद्रोणे गोमांसतुलया सह ॥१७॥
सप्तरात्रोषितैरेतैः सेकः कार्यो वनस्पतेः ।
वल्मीगुल्मलतानां च फलपुष्पाय सर्वदा ॥१८॥
भेड़ और बकरी की मेंगन ( भेड़ारी ) का चूर्ण दो आढक, तिल एक आढक, सत्तू
( सतुआ ) एक प्रस्थ, जल एक द्रोण, गौ का मांस एक तुला—इन सबको मिलाकर
एक पात्र में सात रात तक रखने के पश्चात् फल, फूलों की वृद्धि के लिये उससे वृक्ष,
गुल्म और लताओं को सींचना चाहिये॥१७-१८॥
अविका प्रसिद्धा मेषजातिः, अजश्छागः, अविकाजयोः शकृत् पुरीषः, तच्चूर्णस्य
द्वे आढके। अविकशकृच्चूर्णस्याढकमजशकृच्चूर्णस्याढकम्। आढकश्चतुःषष्टिपलानि,
तिलानामाढकम्, सक्तुप्रस्थः, प्रस्थः षोडशपलानि, जलस्य द्रोणः, द्रोणः पलशतद्वयं षट्-
पञ्चाशदधिकम्। एतत्सर्वं गोमांसतुलया सह। तुला पलशतम्। उक्तं च—
त्रियवं कृष्णलं निन्द्याद् माषः पञ्चकृष्णलः।
ते स्युर्द्वादशलाक्षाख्यं सुवर्णमथ षोडश।।
पञ्चलक्षैश्चतुर्भिस्तु सुवर्णैर्निष्क उच्यते।
चतुष्पलोऽथ कुडवः प्रस्थः स्यात्तच्चतुष्टयम्।।
आढकस्तु चतुष्प्रस्थो द्रोणस्तु चतुराढकः।
मानिका तु चतुर्द्रोणा खारी स्यात्तच्चतुष्टयम्।।
तुला पलशतं ज्ञेयं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः।
शुष्कद्रव्येषु संख्येयं चार्द्रेषु द्विगुणा भवेत्।।
एवं तन्मध्ये गोमांसस्य गोपिशितस्य तुला देया। पलशतमित्यर्थः। एतैः सर्वैरेकीकृतैः
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammpu. Digitized by S3 Foundation USA