बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 135, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंदकार्गलाध्यायः १०७
एषोऽपि खड्गलक्षणे व्याख्यातः।।११७।।
अथ वापीलक्षणमाह—
पाली प्रागपरायताम्बु सुचिरं धत्ते न याम्योत्तरा
कल्लोलैरवदारमेति मरुता सा प्रायशः प्रेरितैः ।
तां चेदिच्छति सारदारुभिरपां सम्पातमावारयेत्
पाषाणादिभिरेव वा प्रतिचयं क्षुण्णं द्विपाश्वादिभिः ।।११८।।
पूर्वापरायत वापी में अधिक समय तक जल ठहरता है। दक्षिणोत्तरायत वापी में
जल नहीं ठहरता है; क्योंकि वायु के तरङ्गों से वह वापी नष्ट हो जाती है। यदि दक्षिणो-
त्तरायत वापी बनाना चाहे तो तरङ्गों से बचाने के लिये उसके किनारों को मजबूत
लकड़ी या पत्थर आदि से चुनवा दे तथा बनाने के समय मिट्टी की हरेक तह को
हाथी-घोड़े आदि को उस पर दौड़ाकर बैठाता जाय, जिससे कि मिट्टी दबकर विशेष
मजबूत हो जाय।।११८।।
पाली वापी प्रागपरायता या पूर्वपश्चिमयोर्दिशोरायता दीर्घा सा सुचिरं बहुकालं अम्बु
जलं धत्ते धारयति। याम्योत्तरा या पाली दक्षिणोत्तरयोर्दिशोरायता सा सुचिरं चिरमम्बु न
धत्ते, यतः सा मरुतो वायुना प्रायशो बाहुल्येन प्रेरितैः कल्लोलैर्जलसंक्षोभैरवदारं विनाशमे-
त्यायाति। तां याम्योत्तरायतां पालीं यदीच्छति कर्ता कर्तुं तदापां सम्पातं सारदारुभिरावारयेत्।
पाल्यां जलेन सह यत्र सम्पर्कस्तत्र भित्तौ सारैर्दृढैर्दारुभिः काष्ठैरावरणं कुर्यात्। पाषाणादिभिरेव
पाषाणैरश्मभिर्वा अपां सम्पातमावारयेत्। आदिग्रहणात् पक्वेष्टकादिभिः स्थूलैः शर्करैश्च।
तत्र च प्रतिचयं चयं चयं प्रति द्विपैर्गजैरश्वैस्तुरगैरादिग्रहणादुष्ट्रमहिषबलीवर्दैः क्षुण्णं मर्दितं
कार्यम्, येन सुदृढं भवति।।११८।।
कीदृशं वाप्यास्तीरं कारयेदित्याह—
ककुभवटाप्रप्लक्षकदम्बैः सनिचुलजम्बूवेतसनीपैः ।
कुरबकतालाशोकमधूकैर्बकुलविमिश्रैश्चावृततीराम् ।।११९।।
निचुल, जामुन, बेंत, नीप ( एक तरह का कदम्ब )—इन वृक्षों के साथ अर्जुन,
बड़, आम, पिलखन, कदम्ब और बकुल के साथ कुरवक, ताड़, अशोक, महुआ,
मौलसिरी—इन वृक्षों को वापी के तट पर लगाना चाहिये।।११९।।
ककुभादयः सर्व एव वृक्षविशेषाः। ककुभः, वटः, आम्रः, प्लक्षः, कदम्बः—
एतैः। किम्भूतैः? सनिचुलजम्बूवेतसनीपैः। निचुलेन, जम्ब्वा, वेतसेन, नीपेन—एभिः
सहितैः संयुक्तैः। तथा कुरबकः, तालः, अशोकः, मधूकः—एतैरपि। किम्भूतैः? बकुल-
विमिश्रैर्बकुलसंयुक्तैः। एतैरावृतो व्याप्तस्तीरस्तटो यस्याः पाल्यास्तां तथाभूतां कारये-
दिति।।११९।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA