बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

१०८ बृहत्संहिता
अथ नैर्वाहिकद्वारलक्षणमाह—
द्वारं च नैर्वाहिकमेकदेशे कार्यं शिलासञ्चितवारिमार्गम् ।
कोशस्थितं निर्विवरं कपाटं कृत्वा ततः पांशुभिरावपेत्तम् ॥१२०॥
वापी की एक तरफ जल निकलने के लिये पत्थरों से बन्धवाया हुआ एक मार्ग
बनाना चाहिये। उस मार्ग को छिद्ररहित लकड़ी के तख्ते से ढककर मिट्टी से दृढ़ कर
देना चाहिये।।१२०।।
एकदेशे एकस्मिन् स्थाने जलस्य नैर्वाहिकं द्वारं निर्गमनद्वारं कार्यम्। कीदृशम्?
शिलासञ्चितवारिमार्गम्। शिलाभिः सञ्चितं पाषाणैश्चितं वारिमार्गं यत्र तत् तथाभूतम्।
तच्च कोशस्थितं तले व्यवस्थितम्। तत्र च कपाटं निर्विवरं विवररहितं कृत्वा फलक-
माच्छादनायोपरि दत्वा ततस्तं पांशुभिरावपेत्, मृत्तिकाभिः स्थगयेदित्यर्थः ॥१२०॥
अधुना द्रव्ययोगमाह—
अञ्जनमुस्तोशीरैः सराजकोशातकामलकचूर्णैः ।
कतकफलसमायुक्तैर्यौगः कूपे प्रदातव्यः ॥१२१॥
अञ्जन, मोथा, खस, राजकोशातक, आँवला, कतक का फल—इन सबका चूर्ण
कूप में डालना चाहिये।।१२१।।
अञ्जनं प्रसिद्धो वृक्षविशेषः । सौवीरक इति केचित् । मुस्ता अब्दाः । उशीरं प्रसिद्धम् ।
एतैः किम्भूतैः ? सराजकोशातकामलकचूर्णैः सह राजकोशातकेन अमलscopes? no, अमलकचूर्णेन च।
एतैरपि कतकफलसमायुक्तैः कतकफलेन सहितैः । ईदृशैर्योगो द्रव्यसंयोगः । स च द्रव्य-
समायोगश्चूर्णीकृतः कूपे प्रदातव्यो देयः ॥१२१॥
अस्य गुणानाह—
कलुषं कटुकं लवणं विरसं सलिलं यदि वा शुभगन्धि भवेत् ।
तदनेन भवत्यमलं सुरसं सुसुगन्धि गुणैरपरैश्च युतम् ॥१२२॥
जो जल गन्दला, कड़ुआ, खारा, बेस्वाद या दुर्गन्ध वाला हो, वह इन पूर्वोक्त
औषधियों के डालने पर निर्मल, मधुर, सुन्दर गन्ध वाला और अनेक गुणों से युक्त हो
जाता है।।१२२।।
यत् सलिलं जलं कलुषमनिर्मलम्, कटुकं तिक्तम्, लवणम्, विरसं विगतरसममृष्टम्,
यदि वा अशुभगन्धि दुर्गन्धि भवेत् स्यात्? तत् सलिलमनेनयोगेनामलं निर्मलम्, सुरसं
मृष्टम्, सुसुगन्धि शोभनगन्धि भवति, तथा अपरैश्चान्यैर्गुणैर्युतम्, अकटुकालवणपरिणाम-
करैर्युतं संयुक्तं भवति॥१२२॥
अधुना नक्षत्राण्याह—
हस्तो मघानुराधापुष्यधनिष्ठोत्तराणि रोहिण्यः ।
शतभिषगित्यारम्भे कूपानां शस्यते भगणः ॥१२३॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA