बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 572, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें५३० बृहत्संहिता
( क्षीरघृतक्षौद्राणां दध्नो रुधिरोष्णवारिणां वर्षे ।
देशविनाशो ज्ञेयोऽसृग्वर्षे चापि नृपयुद्धम् ॥१
दूध, घी, शहद, रुधिर अथवा गर्म जल की वृष्टि होने पर देश का नाश एवं रक्त
की वृष्टि होने पर राजाओं में परस्पर युद्ध होता है।। )
अन्यान्प्याह—
यद्यमलेऽर्के छाया न दृश्यते प्रतीपा वा।
देशस्य तदा सुमहद्भयमायातं विनिर्दिश्यम् ॥४३॥
निर्मल सूर्यकिरण होने पर भी यदि वृक्ष आदि द्रव्यों की छाया नहीं दिखाई दे या
उल्टी दिखाई दे तो देश में अति भय उत्पन्न होता है।।४३।।
अमले निर्मले अर्के सूर्ये सति यदि वृक्षादीनां छाया प्रतिबिम्बं न दृश्यते, अथवा
प्रतीपा विपर्ययस्था दृश्यते सूर्याभिमुखी, तदा देशस्य जनस्य सुमहदतिप्रभूतं भयमायातं
प्राप्तं विनिर्दिश्यं वक्तव्यमिति ॥४३॥
अन्यदप्याह—
व्यभ्रे नभसीन्द्रधनुर्दिवा यदा दृश्यतेऽथवा रात्रौ ।
प्राच्यामपरस्यां वा तदा भवेत्क्षुद्भयं सुमहत् ॥४४॥
मेघरहित आकाश में दिन या रात्रि में इन्द्रधनुष पूर्व या पश्चिम दिशा में दिखाई दे
तो अत्यन्त दुर्भिक्ष होता है।।४४।।
व्यभ्रे विगताभ्रे नभस्याकाश इन्द्रधनुरिन्द्रचापं तच्च दिवा दिवसे यदि दृश्यते,
अथवा रात्रौ निशि दृश्यते। प्राच्यां पूर्वस्यां दिशि। अपरस्यां पश्चिमायां वा। तदा सुमह-
दतिप्रभूतं क्षुद्भयं दुर्भिक्षं भवति।।४४।।
अथैतेषामुत्पातानां शान्तिमाह—
सूर्येन्दुपर्जन्यसमीरणानां यागः स्मृतो वृष्टिविकारकाले ।
धान्यान्नगोकाञ्चनदक्षिणाश्च देयास्ततः शान्तिमुपैति पापम् ॥४५॥
सूर्य, चन्द्रमा, मेघ और वायु के विकार-जन्य उत्पात के समय यज्ञ करना चाहिये
तथा शाली धान्य, भोज्यान्न, गाय और सुवर्ण की दक्षिणा ब्राह्मणों को देनी चाहिये। ऐसा
करने से पाप की शान्ति होती है।।४६।।
सूर्य आदित्यः। इन्दुश्चन्द्रः। पर्जन्यो मेघः। समीरणो वायुः। एषां वृष्टिविकारकाले वर्षण-
विकृतिसमये यागः स्मृत उक्तः। तथा धान्यानि शालयः। अन्नं भोज्यम्। गावो धेनवः। काञ्चनं
सुवर्णम्। एता दक्षिणा ब्राह्मणेभ्यो देयाः। ततोऽनन्तरं पापमनिष्टं शान्तिमुपैति गच्छति।।४५।।
इति वृष्टिवैकृतम्
१. श्लोकोऽयं बृहत्संहिताया अन्यसंस्करणे नोपलभ्यते।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA