बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 573, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंउत्पाताध्यायः ५३१
अथान्यानुत्पातानाह—
अपसर्पणं नदीनां नगरादचिरेण शून्यतां कुरुते।
शोषश्चाशोष्याणामन्येषां वा हृदादीनाम् ॥४६॥
स्नेहासृङ्मांसवहाः सङ्कुलकलुषाः प्रतीपगाश्चापि।
परचक्रस्यागमनं नद्यः कथयन्ति षण्मासात् ॥४७॥
यदि नगर के मध्य या पास में बहती हुई नदियाँ दूर चली जायँ या नहीं सूखने
वाले हृद आदि सूख जायँ तो शीघ्र ही नगर प्राणियों से शून्य हो जाता है। यदि नदियों
में तेल, रुधिर या मांस बहने लगें या जल स्वल्प और मलिन हो जाय तो छः मास बाद
परचक्र का आगमन होता है॥४६-४७॥
नदीनां सरितां नगरात् पुरादपसर्पणं गमनं दूरतोऽचिरेण शीघ्रमेव नगरस्य शून्य-
तामुत्सादनं कुरुते। तथा अशोष्याणां बहुलजलानां स्थानानां शोषो जलाभावः। अन्येषां
वा हृदादीनाम्। हृदो यत्र पातालादुदकमागच्छति स्वयमेव। आदिग्रहणात् स्रोतसामपि
शोषः शून्यतामेव कुरुते।
स्नेहासृगिति। नद्यः सरितः। स्नेहासृङ्मांसवहाः, स्नेहं तैलादि। असृग्रक्तम्, मांसामा-
मिषम्, यदा वहन्ति; तथा सङ्कुलाः स्वल्पाः। कलुषा अनिर्मलाः। प्रतीपगा यत आगता-
स्तत्रैव यान्ति। एवंविधा नद्यः षण्मासात्षड्भिर्मासैः परतः परचक्रस्यागमनं कथयन्ति
प्रवदन्ति॥४६-४७॥
अन्यदप्याह—
ज्वालाधूमक्वाथारुदितोत्कृष्टानि चैव कूपानाम्।
गीतप्रजल्पितानि च जनमरकायोपदिष्टानि ॥४८॥
कूप में अग्नि की ज्वाला, धूआँ, जल का खौलना, रोने का शब्द, गीत या और
किसी प्रकार के शब्द लोगों की मृत्यु के सूचक होते हैं॥४८॥
कूपानां ज्वाला प्रज्वलनम्, धूमः, क्वाथः फेनः, आरुदितम्, उत्कृष्टमुद्घोषितम्,
एतानि यदि भवन्ति; तथा गीतम्, प्रजल्पितं व्याहरणमेतानि सर्वाणि जनानां लोकानां
मरकाय मृत्यवे उपदिष्टान्युक्तानि॥४८॥
अन्यदप्याह—
सलिलोत्पत्तिरखाते गन्धरसविपर्यये च तोयानाम्।
सलिलाशयविकृतौ वा महद्भयं तत्र शान्तिमिमाम् ॥४९॥
विना खोदी हुई जमीन में जल निकलना, जल के गन्ध और रसों में विपर्यय होना
तथा जलाशयों में विकार उत्पन्न होना अग्निभय करने वाला होता है। इसकी शान्ति का
प्रकार आगे कहते हैं॥४९॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA