बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 507, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथ द्रव्यनिश्चयाध्यायः
अथ द्रव्यनिश्चयाध्यायो व्याख्यायते। तत्रादावेवाऽऽगमप्रदर्शनार्थमाह—
ये येषां द्रव्याणामधिपतयो राशयः समुद्दिष्टाः।
मुनिभिः शुभाशुभार्थं तानागमतः प्रवक्ष्यामि ॥१॥
मुनियों ने शुभाशुभ फल जानने के लिये जिन द्रव्यों के जो अधिप राशि कहे हैं,
उनको आगम से लेकर मैं यहाँ कहता हूँ॥१॥
येषां द्रव्याणां ये राशयो मेषादयोऽधिपतयो मुनिभिः काश्यपादिभिः समुद्दिष्टाः कथिताः।
किमर्थं शुभाशुभार्थं समर्घमहार्घज्ञानार्थं तान् राशीनगमत आगमात् प्रवक्ष्यामि कथयिष्या-
मीति॥१॥
तत्र मेषस्य कानि द्रव्याण्येेतदाह—
वस्त्राविककुतुपानां मसूरगोधूमरालक्यवानाम्।
स्थलसम्भवौषधीनां कनकस्य च कीर्तितो मेषः ॥२॥
वस्त्र, भेड़ के रोम से निर्मित वस्त्र, कुतुप ( बकरी के रोम से निर्मित वस्त्र ), मसूर,
गेहूँ, रालक, जौ और स्थल ( जल से रहित भूमि ) में उत्पन्न औषधियों का स्वामी मेष
राशि है॥२॥
वस्त्राण्यम्बराणि। अवयः प्रसिद्धा एव। अवीनामिदमाविकं तत्सम्भूतमित्यर्थः। कुतुपं
छागलोमतन्तुकृतं वस्त्रम्। मसूरगोधूमाः प्रसिद्धाः। रालको वृक्षनिर्यासः। यवाः प्रसिद्धाः।
एतेषां सर्वेषाम्। तथा स्थलसम्भवौषधीनाम्, स्थले जलरहितायां भूमौ या ओषधयः
सम्भवन्ति तासाम्। तथा कनकस्य सुवर्णस्य च मेषराशिरधिपतिः कीर्तित उक्तः। तथा
च काश्यपः—
मेषे सुवर्णस्थलजा गोधूमाजाविकास्तथा।
ग्रहवर्णर्क्षसंयोगे शोभने सफलं भवेत्॥ इति॥२॥
अथ वृषमिथुनयोराह—
गवि वस्त्रकुसुमगोधूमशालयवमहिषसुरभितनयाः स्युः।
मिथुनेऽपि धान्यशारदवल्लीशालूककार्पासाः ॥३॥
वस्त्र, पुष्प, गेहूँ, शालिधान्य, जौ, भैंस और बैल का स्वामी वृष है। धान्य, शारदीय
लता, शालूक ( कुमुदकन्द ) और कपास का स्वामी मिथुन है॥३॥
वस्त्राण्यम्बराणि। कुसुमानि पुष्पाणि। गोधूमाः। शालयः षष्टिकादयः। यवाः। महिषाः।
बृ० सं० १६० Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA