बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 506, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें४६४ बृहत्संहिता
अभयोपयोगयं च महार्घताऽभयोपयोगयम्। अथवा उभयोपयोग्यमिह लोके परलोके चोपयुज्यते।
इस लोके बन्धुवर्गस्य। धर्मार्थं परलोक इति।।१३।।
अथैवं शारदसस्यस्याप्याह—
कार्मुकमृगघटसंस्थः शारदसस्यस्य तद्वदेव रविः।
संग्रहकाले ज्ञेयो विपर्ययः क्रूरदृग्योगात्।।१४।।
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां सस्य-
जातकाध्यायश्चत्वारिंशः ॥४०॥
इसी तरह धनु, मकर और कुम्भ में स्थित सूर्य यदि शुभग्रह से युत या दृष्ट हो तो
शारदीय धान्यों की समर्धता तथा उभयोपयोग्यता ( इहलोक और परलोक के लिये उपयुक्तता )
समझनी चाहिये। मेषादि या धनुरादि तीन राशियों में स्थित सूर्य यदि पापग्रह से दृष्ट या
युत हो तो विपरीत फल ( महर्घता और नोभयोपयोग ) समझना चाहिये। अतः संग्रह
( विक्रय ) काल में यही योग अच्छे होते हैं अर्थात् सूर्य के विपरीत योग में स्थित होने
पर विक्रय करना चाहिये ।।१४।।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां सस्यजातकाध्यायश्चत्वारिंशः ॥४०॥
रविरादित्यः। कार्मुकमृगघटसंस्थः। कार्मुकं धन्वी। मृगो मकरः। घटः कुम्भः।
एतेषु स्थितः शारदसस्यस्य तद्वदेव ज्ञेयः। यथा त्रिषु मेषादिषु सूर्यः सौम्ययुतो वीक्षितो
वा विचरन् ग्रैष्मिकधान्यं कुरुते। समर्धमभयोपयोगयं चैवं कार्मुकमृगघटसंस्थः सूर्यः
सौम्ययुक्तो वीक्षितोऽपि वा विचरन् शारदधान्यं कुरुते। समर्धमभयोपयोगयं चेति। संग्रह-
काले संग्रहणसमये क्रूरदृग्योगाद्विपर्ययो ज्ञेयः। क्रूरग्रहदृष्टत्वाद्योगात् संयोगाच्च विपर्ययो
विपरीतो विज्ञेयः। क्रूरावत्र भौमसौरौ। एतदुक्तं भवति—यदा मेषादिषु त्रिषु कार्मुकादिषु
त्रिषु वा सूर्यः पापयुक्तः पापवीक्षितोऽपि वा विचरति तदा विपर्ययो महार्घताभयोपयोगयत्वं
च भवति। एतत्संग्रहकाले विक्रयकाले विपरीत: शोभन:। विपरीतयोगस्थे सूर्ये विक्रयः
कार्य इति।।१४।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ सस्य-
जातकं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ॥४०॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA