बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 165, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंराहुचाराध्यायः १२५
अथ मध्यतमस आह—
मध्ये तमःप्रविष्टं वितमस्कं मण्डलं च यदि परितः ।
तन्मध्यदेशनाशं करोति कुक्ष्यामयभयं च ॥५१॥
यदि छाद्य बिम्ब का मध्य भाग राहु से ढका हो और चारो तरफ निर्मल हो तो
'मध्यतम' नामक ग्रास होता है। यह मध्यदेश का नाश और पेट की बीमारी उत्पन्न करता है।
विशेष—छाद्य ( सूर्य ) बिम्ब से छादक ( चन्द्र ) बिम्ब के अल्प होने के कारण
यह ग्रास सूर्यग्रहण में ही हो सकता है; जबकि छाद्य ( चन्द्र ) बिम्ब से छादक ( भूमा )
बिम्ब के अत्यधिक होने के कारण चन्द्रग्रहण में ऐसी स्थिति कभी नहीं हो सकती। अतः
सूर्यग्रहण वलयग्रहण और चन्द्रग्रहण खग्रास होता है॥५१॥
तमो राहुर्मध्येऽन्तर्यदि प्रविष्टो दृश्यते परितः समन्ततो मण्डलं वितमस्कं तमोरहितं
निर्मलं भवति तदा ग्रासो मध्यतमो नाम। तच्च मध्यदेशस्य नाशं विघातं करोति तथा
कुक्ष्यामयभयं कुक्षिरोगभयं च।
अस्य ग्रासस्य संस्थानमर्कग्रहण एव सम्भवति छादकस्येन्दोरल्पत्वात्। चन्द्रग्रहणे
छाद्यस्याल्पत्वाच्छादकस्य च भूच्छायाया महत्त्वात्र सम्भवति॥५१॥
अथ तमोऽन्त्याख्यस्याह—
पर्यन्तेष्वतिबहुलं स्वल्पं मध्ये तमस्तमोऽन्त्याख्ये ।
सस्यानामीतिभयं भयमस्मिंस्तस्कराणां च ॥५२॥
यदि सूर्य या चन्द्रमण्डल के प्रान्त भाग में अधिक और मध्य भाग में थोड़ा राहु
दृष्टिगोचर हो तो 'तमोऽन्त्य' नामक ग्रास होता है। इसमें धान्यों को ईति का और प्राणियों
को चोर का भय होता है॥५२॥
तमः पर्यन्तेषु बिम्बपरिध्यन्तर्भागेषु। अतिबहुलमतिघनं मध्ये मध्यभागे स्वल्पमत्यल्पं
दृश्यते तदा स ग्रासस्तमोऽन्त्याख्यो नाम। अस्मिंस्तमोऽन्त्याख्ये ग्रासे सस्यानामीतिभयं
भवति। ईतयः सस्योपद्रवाः। तथा च—
अतिवृष्टिरनावृष्टिर्मूषकाः शलभाः शुकाः।
अत्यासन्नाश्च राजानः षडेता ईतयः स्मृताः॥
आभ्यः सस्यानां भयं तथा तस्कराणां चौराणां भयं भवति। चौरकृता भीतिर्भवतीत्यर्थः।
तथा च पराशरः—
'तद्यथा—देशोपप्लवा ग्रसनारोहणोपघातोन्मर्दननिरोधपरिलेहनापसव्यसव्यान्तर्मध्यतम
उपप्लवाश्च। तत्रार्धत्रिभागग्रहणं ग्रसनं प्रख्यातनृपतिविप्रच्युताय। मण्डलमध्ये ग्रहावर्त-
नमारोहणं नरपतिक्षोभकरं प्रजानाशनम्। ईषद् ग्रहणमुपघातं जगद्धिताय। उन्मर्दनं चिरमर्केन्दु-
सकलमण्डलाक्रमणं प्रजाविद्रवकरम्। सर्वमण्डलधूमावरणं निरोधस्तदरोगक्षेमसुभिक्ष-
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA