बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

Adh. XLV. Sl. 11-14.] पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः 343
a river, it gives auspicious results ; also when seen in the
early morning. In the evening, it forebodes evil.
नीराजने निवृत्ते यया दिशा खञ्जनं नृपो यान्तम् ।
पश्येत्तया गतस्य क्षिप्रमरातिर्वशमुपैति ॥११॥
Sloka 11. — If a King observes at the end of a lus-
tration ceremony a wagtail flying in a particular direc-
tion and marches in that quarter, he will surely subju-
gate his enemies there before long.
तस्मिन्निधिर्भवति मैथुनमेति यस्मिन्
यस्मिंस्तु छर्दयति तत्र तलेऽस्ति काचम् ।
अङ्गारमप्युपदिशन्ति पुरीषणेऽस्य
तत्कौतुकापनयनाय खनेद्धरित्रीम् ॥१२॥
Sloka 12.—There will be treasure underneath the
place where the wagtail copulates ; mica, where it vomits ;
and where it voids its excrements, there will be charcoal
in the earth. To satisfy one's curiosity, one may dig the
earth in the place.
तथा च काश्यपः
मैथुनं कुरुते यत्र तत्र वै निधिमादिशेत् ।
भुक्तं छर्दयते यत्र तत्र काचमधो भवेत् ॥
पुरीषं यत्र कुरुते तत्राङ्गारं विनिर्दिशेत् ।
मृतविकलविभिन्नरोगितः स्वतनुसमानफलप्रदः खगः ।
धनकृदभिनिलीयमानको वियति च बन्धुसमागमप्रदः ॥१३॥
Sloka 13.—The bird being dead, crippled, wounded
or diseased produces effects similar to the condition of
its body. If it comes to roost in one's front, the person
will get wealth ; if it flies up into the sky, it indicates
one's meeting with one's kith and kin.
नृपतिरपि शुभं शुभप्रदेशे खगमवलोक्य महीतले विदध्यात् ।
सुरभिकुसु मधूपयुक्तमर्षं शुभमभिनन्दितमेवमेति .वृद्धिम् ॥१४॥

344 बृहत्संहितायाम् [XLV. 15-16. XLVI. 1.
Sloka 14.—A King too, while observing an auspi-
cious wagtail at an auspicious place, should make offer-
ings consisting of fragrant flowers and incense on the
ground. By acting thus, he will obtain prosperity and
much prized happiness.
अशुभमपि विलोक्य खञ्जनं द्विजगुरुसाधुसुरार्चने रतः ।
न नृपतिरशुभं समाप्नुयान यदि दिनानि च सप्त मांसभुक् ॥१५॥
Sloka 15.—Should a King espy an ill-omened wag-
tail, he would not meet with evil consequences, provided
he engages himself in worshipping Brahmins, preceptors,
pious men and Gods, and also abstains from flesh for
seven days continuously.
आवर्षात्प्रथमे दर्शने फलं प्रतिदिनं तु दिनशेषात् ।
दिक्स्थानमूर्तिलग्नर्क्षशान्तदीप्तादिभिश्चोद्यम् ॥१६॥
Sloka 16.—The effects of the first sight of a wag-
tail will be felt within a year; and of the daily sight,
within the end of the day. The effects must be care-
fully determined after examining the quarter, place, phy-
sical features, the Lagna, the asterism, position with
respect to the Sun, etc.
तथा च काश्यपः
प्रथमे दर्शने पाकमावर्षात् प्रवदेद्बुधः ।
प्रतिदिवसिके वाच्यं दर्शनेऽस्तमये फलम् ॥
Thus ends the 45th Adhyaya on " the sight of Wagtail ".
उत्पाताध्यायः ॥४६॥ Portentous Phenomena.

Adh. XLVI. Sl. 2-3.] षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ३४५
Sloka 1.—I shall now treat of portents enunciated
by Atri and expounded by Garga after him. The fol-
lowing is a summary of them: Anything contrary to
nature is termed a portent or Utpata.
तथा च समाससंहितायाम् ॥
यः प्रकृतिविपर्यालः सर्वः सङ्क्षेपतः स उत्पातः ।
क्षिति गगनदिक्समुत्थो यथोत्तरं गुरुतरो भवति ॥
अपचारेण नराणामुपसर्गः पापसञ्चयाद्भवति ।
संसूचयन्ति दिव्यान्तरिक्षभौमास्त उत्पाताः ॥२॥
Sloka 2.—Sins accumulate as a result of wrongful
actions committed by men; and troubles arise from
them as a consequence. The three kinds of portents,
viz, celestial, atmospheric and terrestrial, foreshadow
such troubles.
तथा च गर्गः ।
अतिलोभादसत्याद्वा नास्तिक्याद्वाप्यधर्मतः ।
नरापचाराजियतमुपसर्गः प्रवर्तते ॥
मनुजानामपचारादपरक्ता देवताः सृजन्त्येतान् ।
तत्प्रतिघाताय नृपः शान्तिं राष्ट्रे प्रयुञ्जीत ॥३॥
Sloka 3.—Displeased with the misdeeds of men,
the Gods create these portents. The King should cause
expiatory ceremonies to be performed in order to ward
off their evil consequences.
तथा च गर्गः ।
ततोऽपचारो मर्त्यानामपरंक्ष्यन्ति देवताः ॥
ते सृजन्त्यद्भुतान् भावान् दिव्यभूम्यन्तरिक्षजान् ॥
त एव सर्वलोकानामुत्पाता देवनिर्मिताः ।
विचरन्ति विनाशाय रूपैः सम्बोधयन्ति च ॥
तान् शास्त्रविधिनादिष्टान् पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषा ।
प्रवदन्ति ह्यसंक्लिष्टानां ये ऽन्यथास्थिताः ॥

346 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVI. Sl. 4-6.
ते तु सम्बोधिता विप्रैः शान्तये मङ्गळानि च ।
श्रद्दधानाः प्रकुर्वन्ति न ते यान्ति पराभवम् ॥
ये तु न प्रतिकुर्वन्ति क्रियामश्रद्धयान्विताः ।
नास्तिक्यादथवा कोपाद्विनश्यन्त्यथवा चिरात् ॥
दिव्यं ग्रहर्क्षवैकृतमुल्कानिर्घातपवनपरिवेषाः ।
गन्धर्वपुरपुरन्दरचापादि यदान्तरिक्षं तत् ॥४॥
भौमं चरस्थिरभवं तच्छान्तिभिराहतं शममुपैति ।
नाभसमुपैति मृदुतां शाम्यति नो दिव्यमित्येके ॥५॥
Slokas 4-5.—The celestial portents consist of the
unnatural behaviour of planets and asterisms, meteors,
thunders, storms and halos; the atmospheric ones, of
aerial cities, rainbows, etc.; and the terrestrial ones
arise from the moving and the stationary objects. This
last class can be warded off through expiatory rites; the
atmospheric can be mitigated, while the celestial accord-
ing to some cannot be so assuaged.
तथा च गर्गः ।
खभानुकेतुनक्षत्रग्रहतारार्कजेन्द्रजम् ।
दिवि चोत्पद्यते यच्च तद्दिव्यमिति कीर्तितम् ॥
वाध्वाभ्रसन्ध्यादिग्दाहपरिवेषतमांसि च ।
खपुरं चेन्द्रचापं च तद्विद्यादन्तरिक्षजम् ॥
भूमावुत्पद्यते यच्च स्थावरं वाथ जङ्गमम् ।
तदेकदेशिकं भौममुत्पातं परिकीर्तितम् ॥
तथा च समाससंहितायाम् ॥
दिव्यं ग्रहर्क्षजातं भुवि भौमं स्थिरचरोद्भवं यच्च ।
दिग्दाहोल्कापतनं परिवेषाद्यं वियत्प्रभवम् ॥
तथा च काश्यपः
भौमं शान्तिहतं नाशमुपगच्छति मार्दवम् ।
नाभसं च शमं याति दिव्यमुत्पातदर्शनम् ॥
दिव्यमपि शममुपैति प्रभूतकनाश्नगोमहीदानैः ।
रुद्रायतने भूमौ गोदोहात् कोटिहोमाच्च ॥६॥

Adh. XLVI. Sl. 7-8] षट्चत्वारिंशोऽध्यायः 347
Sloka 6.—Even the celestial portent might be
warded off by the profuse gifts of gold, food, cows and
lands ; by the ceremony of milking cows in the precincts
of a Siva temple and by Koti Homa (crore of minor
sacrifices).
आत्मसुतकोशवाहनपुरदारपुरोहितेषु लोके च ।
पाकमुपयाति दैवं परिकल्पितमष्टधा नृपतेः ॥७॥
Sloka 7.—A celestial portent wields adverse influ-
ence on the King in 8 ways, viz., on himself, his children,
treasury, vehicles, his town, consorts, preceptors and
subjects.
तथा च गर्गः ।
पुरे जनपदे कोशे वाहनेऽथ पुरोहिते ।
पुत्रेष्वात्मनि भृत्येषु पद्यते देवमष्टधा ॥
(I) Portents through idols or statues of the Devas
in Temples.
अनिमित्तभङ्गचलनस्वेदाश्रुनिपातजल्पनाद्यानि ।
लिङ्गार्चायतनानां नाशाय नरेशदेशानाम् ॥८॥
Sloka 8.—The breaking, moving, sweating, shedding
tears, falling, muttering, etc., of Siva lingas (Siva's em-
blems), Idols of Gods and Temples, without any cause,
fore-bode the ruin of Kings and their lands.
तथा च गर्गः ।
देवतार्चाः प्रनृत्यन्ति वेपन्ते प्रज्वलन्ति वा ।
मुहुर्नृत्यन्ति रोदन्ति प्रस्विद्यन्ति हसन्ति वा ॥
उत्तिष्ठन्ति निषीदन्ति प्रधावन्ति पतन्ति वा ।
कूजन्ति विक्षिपन्ते च गात्रप्रहरणध्वजान् ॥
अवाङ्मुखा वा तिष्ठन्ति स्थानात्स्थानं व्रजन्ति वा ।
वमन्त्यग्निं तथा धूमं स्नेहं रक्तं पयो जलम् ॥

342 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVI. St. 9-14.
प्रनृत्यन्ति च जल्पन्ति वा वेपन्ते श्वसन्ति वा ।
समन्ताद्वाऽथ दृश्यन्ते गान्धर्वापि विचेष्टितैः ॥
दैवतयात्राशकटाक्षचक्रयुगकेतुभङ्गपतनानि ।
सम्पर्यासिनसादनसङ्गश्च न देशतृपशुभदाः ॥९॥
Sloka 9.—The breaking or falling down of the axle,
wheel, yoke and flag of the car during a temple-festival
or the being twisted, the destruction and the entangle-
ment of the above things, do not lead to the well-being
of the King as well as of his country.
ऋषिधर्मपितृब्रह्मप्रोद्भूतं वैकृतं द्विजातीनाम् ।
यद्रुद्रलोकपालोद्भवं पशूनामनिष्टं तत् ॥१०॥
गुरुसितशनैश्चरोत्थं पुरोधसं विष्णुजं च लोकानाम् ।
स्कन्दविशाखसमुत्थं माण्डलिकानां नरेन्द्राणाम् ॥११॥
वेदव्यासे मन्त्रिणि विनायके वैकृतं चमूनाथे ।
धातरि सविश्वकर्मणि लोकानामवाध निर्दिष्टम् ॥१२॥
देवकुमारकुमार्योरावन्तिताम्रेशेषु वैकृतं यत्स्यात् ।
तन्नरपतेः कुमारस्तरुण्यपरिकारस्त्रीपरिजनानाम् ॥१३॥
रक्षःपिशाचगुह्यकनागानामेवमेव निर्दिष्टम् ।
मासैश्चाप्यष्टाभिः सर्वेषामेव फलपाकः ॥१४॥
Slokas 10-14.—Any unnatural behaviour observed
in the images of sages, Yama, Manes and Brahman
foreshadows evil to the Brahmins; one in the images of
Siva and the protectors of the quarters, to the cattle;
one in the images of Jupiter, Venus and Saturn, to the
priests; of Vishnu, to the people; of Skanda and
Visakha, to the potentates of principalities; of Sage
Vyasa, to the minister; of Lord Ganapati, to the Com-
mander of the army; of the Creator and Viswakarman,

Adh. XLVI, Sl. 15-17.] षट्चत्वारिंशोऽध्यायः 349
betokens the destruction of the people. Any unnatural
feature seen in the idols of Gods, in the figures of boys,
girls, women and servants indicates the ruin of the
King’s sons, daughters, harem and servants. Similarly
one seen in the idols of demons, goblins, Yakshas, and
serpents, leads to the same result. All these portents
produce their effects in eight months.
बुद्ध्वा देवविकारं शुचिः पुरोधास्त्र्यहोषितः स्नातः ।
स्नानकुसुमानुलेपनवस्त्रैरभ्यर्चयेत्प्रतिमाम् ॥१५॥
मधुपर्केण पुरोधा भक्ष्यैर्बलिभिश्च विधिवदुपतिष्ठेत् ।
स्थालीपाकं जुहुयाद्विधिवन्मन्त्रैश्च तल्लिङ्गैः ॥१६॥
Slokas 15-16.—On seeing portents in the idols of
Gods, the priest, being clean after a bath, and fasting for
three days, should worship them (idols) with ablutions,
flowers, pastes and garments. He should also propitiate
them with the offerings of Madhuparka, (a mixture of five
ingredients), eatables and other presents, and offer into
the Sacred fire, cooked rice according to rules, with the
hymns addressed to the deities.
इति विबुधविकारे शान्तयः सप्तरात्रं
द्विजविबुधगणार्था गीतनृत्योत्सवाश्च ।
विधिवदवनिपालैर्यैः प्रयुक्ता न तेषां
भवति दुरितपाको दक्षिणाभिश्च रुद्धः ॥१७॥
Sloka 17.—If kings perform properly the expiatory
rites for 7 nights along with worship and Dakshina to
Brahmins and Gods, and also with songs, dance and
festivities, whenever they see a portent of Gods, they will
not experience the evil effects of the portents.

380 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVI. Sl. 18-22
(2) Portents through Fire.
राष्ट्रे यस्थानग्निः प्रदीष्यते दीप्यते च नेन्धनवान् ।
मनुजेश्वरस्य पीडा तस्य च राष्ट्रस्य विज्ञेया ॥१८॥
Sloka 18.—If there be flames without fire and fuel
in any country, it forebodes trouble to the King and his
dominions.
जलमांसाद्र्र्ज्वलने नृपतिवधः प्रहरणे रणो रौद्रः ।
सैन्यग्रामपुरेषु च नाशो वह्नेर्भयं कुरुते ॥१९॥
Sloka 19.—If fire is observed on water, flesh or
anything wet, it indicates the King's death ; on weapons,
a sanguinary war; and if the fire goes out in military
camps, villages or towns, there will be danger from fire.
प्रासादभवनतोरणकेत्वादिष्वननलेन दग्धेषु ।
तडिता वा षण्मासात् परचक्रागमो नियमात् ॥२०॥
Sloka 20.—If temples, houses, triumphal arches,
flags and the like are burnt, without fire or by lightning,
there will undoubtedly be an invasion by a foreign
enemy.
धूमोऽनग्निसमुत्थो रजस्तमश्चाह्निजं महाभयदम् ।
व्यभ्रे निश्युडुनाशो दर्शनमपि चाह्नि दोषकरम् ॥२१॥
Sloka 21.—Smoke produced without fire, dust and
darkness seen at day-time, the disappearance of the
stars on a cloudless night and their appearance at day-
time, tend to very great peril.
तथा च गर्गः ।
अनिष्टानि तमांसि स्युर्यदि वा पांसवो रजः
धूमश्चानग्निना यत्र तत्र विन्द्यान्महद्भयम् ॥
नगरचतुष्पादण्डजमनुजानां भयकरं ज्वलनमाहुः ।
धूमाग्निविस्फुलिङ्गैः शय्याम्बरकेशगैर्मृत्युः ॥२२॥

Adh: XLVI. Sl. 23-25.] षट्चत्वारिंशोऽध्यायः 351:
Sloka 22.—Flames proceeding from towns, animals,
birds and men are said to forebode danger, and smoke,
fire and sparks observed in beds, cloths and hairs, the
owner's death.
'तथा च गर्गः ।
शयनासनयानेषु केशप्रावरणेषु च ।
दृश्यन्ते विस्फुलिङ्गा वा धूमो वा मरणाय तत् ॥
आयुधज्वलनसर्पणस्वनाः कोशनिर्गमनवेपनानि वा ।
वैकृतानि यदि वायुधेऽपराण्याशु रौद्ररणसङ्कुलं वदेत् ॥२३॥
Sloka 23.—The blazing, moving, sounding, rushing
out of the sheath, trembling or any other unnatural phe-
nomenon of the sword foreshadows a dreadful war and
confusion in the near future.
मन्त्रैराग्नेयैः क्षीरवृक्षात्समिद्भिर्होतव्योऽग्निः सर्षपैः सर्पिषा च ।
अग्न्यादीनां वैकृते शान्तिरेवं देयं चास्मिन् काञ्चनं ब्राह्मणेभ्यः ॥
Sloka 24.—The expiation to be performed for por-
tents of fire, etc., consists of a sacrifice to the fire with
white mustard seeds, ghee and the twigs of milky trees,
to the accompaniment of hymns addressed to the Fire
God, and of gifts of gold to the Brahmins.
(3) Portents connected with Trees.
शाखाभङ्गेऽकस्माद्वृक्षाणां निर्दिशेद्रणोद्योगम् ।
हसने देशभ्रंशं रुदिते च व्याधिबाहुल्यम् ॥२५॥
Sloka 25.—If the branches of trees break down all
of a sudden (without any cause), preparation for war
should be foretold; if the trees produce a laughing
sound, ruin of a country will be the result; and if they
produce a weeping sound, there will be a rich crop of
disease.

354 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVI. Sl. 26-30
राष्ट्रविभेदस्त्वृतौ बालवधोऽतीव कुसुमिते बाले ।
वृक्षात् क्षीरस्रावे सर्वद्रव्यक्षयो भवति ॥२६॥
Sloka 26.—If trees yield flowers (and fruits) out of
season, the country will be thrown into confusion (dis-
integration); if a tender plant blossoms very luxuriantly,
children will die; and if milk flows from trees, all sub-
stances will be destroyed.
तथा च गर्गः ।
स्वराष्ट्रभेदं कुरुते फलपुष्पमनातर्वम् ।
बालानां मरणं कुर्याद्बालानां फलपुष्पजम् ॥
मद्ये वाहननाशः सङ्ग्रामः शोणिते मधुनि रोगः ।
स्नेहे दुर्भिक्षभयं महद्भयं निस्रुते सलिले ॥२७॥
Sloka 27.—If wine flows from trees, vehicles will be
destroyed; if blood, there will be war; if honey, disease;
if oil, threat of famine; and if water, there will be great
misery.
शुष्कविरोहे वीर्यान्नसङ्क्षयः शोषणे च विरुजानाम् ।
पतितानामुत्थाने स्वयं भयं दैवजनितं च ॥२८॥
Sloka 28.—If withered trees sprout up again and
healthy ones wither away, there will be the decay of
strength (powerful men) and food, and if fallen trees
stand erect by themselves, there is fear of divine visi-
tations.
पूजितवृक्षे ह्यनृतौ कुसुमफलं नृपवधाय निर्दिष्टम् ।
धूमस्तस्मिन् ज्वालाऽथवा भवेन्नृपवधायैव ॥२९॥
Sloka 29.—If a worshippable tree should bear
flowers and fruits out of season, or if there be smoke or
flame on it, the destruction of the King is indicated.
सर्पत्सु तरुषु जल्पत्सु वापि जनसङ्क्षयो विनिर्दिष्टः
वृक्षाणां वैकृत्ये दशभिर्मासैः फलविपाकः ॥३०॥

Adh. XLVI. Sl. 31-34.] षट्चत्वारिंशोऽध्यायः 353
Sloka 30.—The walking or talking of trees presages
the annihilation of the population. The portents of trees
bear fruit within ten months.
स्रग्गन्धधूपाम्बरपूजितस्य छत्रं विधायोपरि पादपस्य ।
कृत्वा शिवं रुद्रजपोऽत्र कार्यो रुद्रेभ्य इत्यत्र षडेव होमाः ॥३१॥
पायसेन मधुनापि भोजयेद्ब्राह्मणान् घृतयुतेन भूपतिः ।
मेदिनी निगदितात्र दक्षिणा वैकृते तरुकृते हितार्थिभिः ॥३२॥
Slokas 31-32.—Putting an umbrella over it, the
tree should be worshipped with garlands, perfumes, in-
cense and cloths. An image of Siva should be placed
under it and the hymn called Rudra chanted repeatedly ;
and only six offerings made with the fire with the hymn
" Hail to the Rudras." Then the King should feed
Brahmins with Payasa, honey and ghee. The Dakshina
laid down by those interested in the weal of the country
in connection with the portents of trees, is in the form
of gifts of land.
(4) Portents connected with crops.
नालेऽब्जयवादीनामेकस्मिन् द्वित्रिसम्भवो मरणम् ।
कथयति तदधिपतीनां यमलं जातं च कुसुमफलम् ॥३३॥
Sloka 33.—If the stalk of lotus, barley or wheat has
a branch or two, it forebodes its owner's death ; so does
a double fruit or flower.
अतिवृद्धिः सस्यानां नानाफलकुसुमसम्भवो वृक्षे ।
भवति हि यद्येकस्मिन् परचक्रस्यागमो नियमात् ॥३४॥
Sloka 34.—If there is an overluxuriant growth of
crops and varieties of flowers and fruits on a single tree,
there will certainly be an invasion by a foreign power.
बृ. सं. 45

354 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVI. Sl. 35-39.
अर्धेन यदा तैलं भवति तिलानामपैलता वा स्यात् ।
अन्नस्य च वैरस्यं तदा तु विन्द्याद्भयं सुमहत् ॥३५॥
Sloka 35.—When sesamum seeds yield only half
the quantity of oil or no oil at all, and food loses its
taste, one should know that there is great danger im-
pending.
विकृतकुसुमं फलं वा ग्रामादथवा पुराद्बहिः कार्यम् ।
सौम्योऽत्र चरुः कार्यो निर्वाप्यो वा पशुः शान्त्यै ॥३६॥
सस्ये च दृष्टा विकृतिं प्रदेयं तत्क्षेत्रमेव प्रथमं द्विजेभ्यः ।
तस्यैव मध्ये चरुमत्र भौमं कृत्वा न दोषं समुपैति तज्जम् ॥३७॥
Slokas 36-37.—An unnatural flower or fruit should
be removed from the village or town. For the expia-
tion of the portent, cooked rice should be offered to Soma
and a goat sacrificed. On seeing any unnatural pheno-
menon in the crop, the field itself should be made over
to Brahmins at first ; and at the centre of the field, the
owner should make an offering of cooked rice to the
Earth. By so doing, he will not experience the evil
effects of the portents.
(5) Portents connected with Rainfall.
दुर्भिक्षमनावृष्टावतिवृष्टौ क्षुद्भयं परभयं च ।
रोगो ह्यनृतुभव्रात्यां नृपतिवधोऽनभ्रजातायाम् ॥३८॥
Sloka 38.—Drought foretells famine ; excessive rain,
famine and threat of foreign invasion ; untimely rain,
disease ; and rain without clouds, the King's death.
शीतोष्णावपर्यासो नो सम्यगृतुषु च सम्प्रवृत्तेषु ।
षण्मासाद्राष्ट्रभयं रोगभयं दैवजनितं च ॥३९॥
Sloka 39.—Cold in the hot season and heat in the
cold season, and the seasons not functioning properly,

Adh. XLVI. Sl. 40-44.] षट्चत्वारिंशोऽध्यायः 355
foreshadow danger to the kingdom, fear of disease and
divine visitation in six months.
अन्यर्त्तौ सप्ताहं प्रबन्धवर्षे प्रधाननृपमरणम् ।
रक्ते शस्त्रोद्योगो मांसास्थिवसादिभिर्मरकः ॥४०॥
धान्यहिरण्यत्वक्फलकुसुमाद्यैर्वर्षितैर्भयं विन्द्यात् ।
अङ्गारपांसुवर्षे विनाशमायाति तन्नगरम् ॥४१॥
Slokas 40-41.—Continuous rain for seven days in
any season but the rainy, denotes the death of the chief
sovereign. If there be a rain of blood, there would be
war; of flesh, bones, marrow and the like, epidemics; of
corn, gold, tree-barks, fruits, etc., peril; and of burning
coal and dust, the particular town will be destroyed.
उपला विना जलधरैर्विकृता वा प्राणिनो यदा वृष्टाः ।
छिद्रं वाप्यतिवृष्टौ सस्यानामीतिसञ्जननम् ॥४२॥
Sloka 42.—When there is a rain of stones without
clouds or of unnatural animals, or during an excessive
rain when there is some spot without any rain whatso-
ever, the crops would get the six-fold pest. (P. 61, supra.)
क्षीरघृतक्षौद्राणां दध्नो रुधिरोष्णवारिणां वर्षे ।
देशविनाशो ज्ञेयोऽसृग्वर्षे चापि नृपयुद्धम् ॥४३॥
Sloka 43.—When there is a rain of milk, ghee,
honey, curds and hot water, the ruin of the country is to
be predicted; and when there is one of blood, war among
kings will be the result.
This Sloka is omitted in some editions.
यद्यमलेऽर्के छाया न दृश्यते दृश्यते प्रतीपा वा ।
देशस्य तदा सुमहद्भयमायातं विनिर्दिश्यम् ॥४४॥
Sloka 44.—If trees cast no shadow even when the
Sun shines brightly, or if the shadow is in the same

356 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVI. Sl. 45-49.
direction as the Sun, it should be predicted that great
calamity is in store for the country.
व्यभ्रे नभसीन्द्रधनुर्दिवा यदा दृश्यतेऽथवा रात्रौ ।
प्राच्यामपरस्यां वा तदा भवते क्षुद्भयं सुमहत् ॥४५॥
Sloka 45.—If there be rainbow in a cloudless sky by
day or night, in the east or west, then there will be great
peril from starvation.
सूर्येन्दुपर्जन्यसमीरणानां यागः स्मृतो वृष्टिविकारकाले ।
धान्यान्नगोकाञ्चनदक्षिणाश्च देयास्ततः शान्तिमुपैति पापम् ॥४६॥
Sloka 46.—A sacrifice to the Sun, the Moon, Cloud
and Wind has been ordained at the time of a portentous
rain. If gifts of corn, food, cows and gold are also
made to Brahmins, the sin arising from the above por-
tent will disappear.
(6) Portents connected with Water.
अपसर्पणं नदीनां नगरादचिरेण शून्यतां कुरुते ।
शोषश्चाशोष्याणामन्येषां वा ह्रदादीनाम् ॥४७॥
स्नेहासृङ्मांसवहाः सङ्कुलकलुषाः प्रतीपगाश्चापि ।
परचक्रस्यागमनं नद्यः कथयन्ति षण्मासात् ॥४८॥
Slokas 47-48.—The receding of rivers from a town
and the drying up of never-drying rivers or other places
such as lakes, make the town desolate before long. If
the rivers carry oil, blood or flesh, be turbulent or filthy
and flow upwards, they indicate attack by a foreign
enemy after six months.
ज्वालाधूमक्वाथारुदितोत्क्रुष्टानि चैव कूपानाम् ।
गीतप्रजल्पितानि च जनमरकायोपदिष्टानि ॥४९॥

Adh. XLVI. Sl. 50-53] षट्चत्वारिंशोऽध्यायः 357
: Sloka 49.—If wells show flames, smoke, ebullition,
crying sound, shouting, singing and talking, they are said
to tend to the mortality of the population.
सलिलोत्पत्तिरखाते गन्धरसविपर्यये च तोयानाम् ।
सलिलाशयविकृतौ वा महद्भयं तत्र शान्तिमिमाम् ॥५०॥
Sloka 50.—When water springs up from the earth
without any digging, when the taste and smell of it
undergo a change, or, when there is some unnatural
occurrence in tanks, etc , great danger is to be appre-
hended. The following is the remedial measure to be
adopted in that case.
सलिलविकारे कुर्यात् पूजां वरुणस्य वारुणैर्मन्त्रैः ।
तैरेव च जपहोमं शममेवं पापमुपयाति ॥५१॥
Sloka 51.—During a watery portent, Varuna should
be worshipped with hymns addressed to him and with
the same hymns meditation (Japa) and offerings to
the Fire should be made. By so doing, the sin can be
warded off.
(7) Portents connected with Births.
प्रसवविकारे स्त्रीणां द्वित्रिचतुःप्रभृतिसम्प्रसूतौ वा ।
हीनातिरिक्तकाले च देशकुलसङ्क्षयो भवति ॥५२॥
Sloka 52.—When women give birth to monstro-
cities, or two, three, four or more children at a time, long
before or after the usual period, ruin befalls the country
and the family.
वडवोष्ट्रमाहिषगोहस्तिनीषु यमलोद्भवे मरणमेषाम् ।
षण्मासात् सूतिफलं शान्तौ श्लोकौ च गर्गोक्तौ ॥५३॥
Sloka 53.—If mares, camels, she-buffaloes, cows and
cow-elephants bring forth twins, it augurs the death of
hese mothers. The effect of such births will come to be

358 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVI. Sl. 54-57.
तथा च गर्गः ।
अकाले प्रसवे चैव कालातीतेऽथवा पुनः ।
असंख्यजनने चैव युग्मस्य प्रसवे तथा ॥
अमानुषाणि काण्डानि सञ्जातव्यञ्जनानि वा ।
अनङ्गा ह्यधिकाङ्गा वा हीनाङ्गाः सम्भवन्ति वा ॥
विमुखाः पक्षिसदृशास्तथार्धपुरुषाश्च वा ।
विनाशं तस्य देशस्य कुलस्य च विनिर्दिशेत् ॥
अप्राप्तवयसे गर्भे द्वौ चतुष्पात्त्रयोऽपि वा ।
अत्युच्चा विनताश्चापि प्रजायन्तेऽनयो भवेत् ॥
वडवा हस्तिनी गौर्वा यदि युग्मं प्रसूयते ।
विजन्यं विकृतं वापि षड्भिर्मासैर्नृपक्षयः ॥
नार्यः परस्य विषये त्यक्तव्यास्ता हितार्थिना ।
तर्पयेच्च द्विजान् कामैः शान्तिः चैवात्र कारयेत् ॥५४॥
चतुष्पदाः स्वयूथेभ्यस्त्यक्तव्याः परभूमिषु ।
नगरं स्वामिनं यूथमन्यथा तु विनाशयेत् ॥५५॥
परयोनावभिगमनं भवति तिरश्चामसाधु धेनूनाम् ।
उक्षाणो वान्योन्यं पिबन्ति श्वा वा सुरभिपुत्रम् ॥५६॥
मासत्रयेण विन्द्यात्तस्मिन्निःसंशयं परागमनम् ।
तत्प्रतिघातार्थंतौ श्लोकौ गर्गेण निर्दिष्टौ ॥५७॥

Adh. XLVI. Sl. 58-60.] षट्चत्वारिंशोऽध्यायः 359
Slokas 56-57.—If quadrupeds mate with animals of
a different kind, or cows with cows, oxen with oxen,,
or a dog sucks a calf, it is inauspicious and forebodes
foreign invasion undoubtedly in three months. The
following two verses have been taught by Garga for
counteracting the evil effects of such portents.
तथा च गर्गः।
वियोनिषु यदा यान्ति मिश्रीभावः प्रजायते।
खरोष्ट्रहयमातङ्गा मनुष्या वा न साधु तत्॥
अकालमत्ता दृश्यन्ते काले च विमदा यदि।
मातङ्गोष्ट्रहयश्वानः पक्षिणो वा न साधुतत्॥
धेनुं धेनुः पिबेद्यत्रानडुद्वानं ह्यनडुत्तथा।
श्वा वा पिबेद्धेनुमथ धेनुः श्वानमथापि वा।
प्राप्तेषु त्रिषु मासेषु परचक्रागमं वदेत्॥
त्यागो विवासनं दानं तत्तस्याशु शुभं भवेत्।
तर्पयेद्ब्राह्मणांश्चात्र जपहोमांश्च कारयेत् ॥५८॥
स्थालीपाकेन धातारं पशुना च पुरोहितः।
प्राजापत्येन मन्त्रेण यजेद्बहुषदक्षिणम् ॥५९॥
Sloka 58-59.—Abandonment, expulsion or making
a gift of such quadrupeds will immediately remedy the
portent. The owner should in such a contingency also
worship Brahmins and cause recitation and sacrifice to
be gone through. The priest should make offerings of
cooked and sanctified rice and of a goat chanting hymns
addressed to the Creator, and feed Brahmins sumptu-
ously with generous gifts.
(9) Portents connected with the Wind.
यानं वाहवियुक्तं यदि गच्छेन्न व्रजेच्च वाहयुतम्।
राष्ट्रभये भवति तदा चक्राणां सादभङ्गे च ॥६०॥

360 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVI. S1. 61-64.
Sloka 60.—When a carriage moves without horses,
or does not move when dragged by them, or when the
wheels stick in the mud or give way, there is imminent
danger to the realm.
गीतरवत्तूर्यशब्दा नभसि यदा वा चरास्थिरान्यत्वम् ।
मृत्युस्तदा गदा वा विस्वरतूर्ये पराभिभवः ॥६१॥
Sloka 61.—When sounds of singing and musical
instruments are heard in the sky ; or moving objects
(such as carts) become stationary, and stationary objects
(like trees) move, it forebodes disease or death. When
musical instruments produce unnatural sounds, there will
be defeat at the hands of an enemy.
अनभिहततूर्यनादः शब्दो वा ताडितेषु यदि न स्यात् ।
व्युत्पत्तौ वा तेषां परागमो नृपतिमरणं वा ॥६२॥
Sloka 62.—When musical instruments produce
sounds without being struck, or produce no sounds even
being struck or produce multifarious notes, there will be
invasion by a foe or the King's death.
गोलाङ्गल्योः सङ्गे दर्वीशूर्पाद्युपस्करविकारे ।
क्रोष्टुकनादे च तथा शस्त्रभयं मुनिवचश्चेदम् ॥६३॥
Sloka 63.—When ox and plough get entangled,
when ladles, winnowing baskets, etc., and cooking uten-
sils show portentous changes, or when they (above uten-
sils) produce a sound similar to the howling of jackals
(or when jackals howl ?), there will be danger from
weapons. The following is the instruction of Sage
Garga for remedying the portent.
वायव्येष्वेक्षु नृपतिर्वायुं शक्तुभिरर्चयेत् ।
आवायोरिति पञ्चर्चो जप्तव्याः प्रयतैर्द्विजैः ॥६४॥

'Adh. XLVI. Sl. 65-68.] षट्चत्वारिंशोऽध्यायः 361
ब्राह्मणान् परमान्नेन दक्षिणाभिश्च तर्पयेत् ।
बहुप्रदक्षिणा होमाः कर्तव्याश्च प्रयत्नतः ॥६५॥
Slokas 64-65.—During these aerial portents, the
King ought to worship the Wind-God with flour of bar-
ley; and the Brahmins, being devout and pure, should
recite repeatedly the five hymns beginning with “ आवयोः ”
The King should worship Brahmins with Payasa and
Dakshina. Similarly, offerings should be made unto the
Fire with devotion and efforts, along with Brahmin-feed-
ing and Dakshinas on a large scale.
(10) Portents connected with Animals and Birds.
पुरपक्षिणो वनचरा वन्या वा निर्भया विशन्ति पुरम् ।
नक्तं वा दिवसचराः क्षपाचरा वा चरन्त्यहनि ॥६६॥
सन्ध्याद्वयेऽपि मण्डलमावभ्रन्तो मृगा विहङ्गा वा ।
दीप्तायां दिश्यथवा क्रोशन्तः संहता भयदाः ॥६७॥
Slokas 66-67.—Village birds roaming in the forest,
jungle birds getting freely into the town or village; day-
birds (crows) flying at night; night-birds (owls, etc.)
flying at day time; and birds or beasts forming circles
at dawn and twilight, or howling in groups facing the
Sun, presage danger.
श्येनाः प्ररुदन्त इव द्वारे क्रोशन्ति जम्बुका दीप्ताः ।
प्रविशेन्नरेन्द्रभवने कपोतकः कौशिको यदि वा ॥६८॥
Sloka 68.—When eagles appear to be weeping,
jackals facing the Sun howl hideously at the gates of the
city, or when a pigeon or owl enters the King's palace,
danger has to be apprehended.
श्वानः प्ररुदन्तः is another reading.

362 बृहत्संहितायाम् [Adh. XLVI. Sl. 69-73.
तथा च गर्गः ।
श्येनगृध्रबलाकाश्च वामना मुण्डचारिणः ।
शब्दायन्त इवात्यर्थं प्ररीसाः सङ्घशो यदि ॥
रुदन्ति विविधं यत्र तदेवाशु विनश्यति ।
यद्यभीक्ष्णं कपोता वा प्रविशन्ति वसन्ति वा ॥
राजवेश्मन्युलूका वा तच्छून्यमचिराद्भवेत् ।
कुक्कुटरुतं प्रदोषे हेमन्तादौ च कोकिलालापाः ।
प्रतिलोममण्डलचराः श्येनाद्याश्चाम्बरे भयदाः ॥६९॥
गृहचैत्यतोरणेषु द्वारेषु च पक्षिसङ्गसम्पातः ।
मधुवल्मीकाम्भोरुहसमुद्भवश्चापि नाशाय ॥७०॥
Slokas 69-70.—Cocks crowing in the evening,
Cuckoos warbling in the beginning of the dewy season
(Hemanta), and vultures and the like flying in a circle
from right to left in the sky, denote danger. If groups
of birds sit on houses, sacred trees, arches and gates, or
if honey, anthill and lotus are produced in houses, etc.,
ruin will overtake the place.
श्वभिरस्थिशवावयवप्रवेशनं मन्दिरेषु मरकाय ।
पशुशस्त्रव्याहारे नृपमृत्युर्मुनिबचश्चेदम् ॥७१॥
Sloka 71.—When dogs bring bones or parts of dead
bodies into houses, epidemics will be the result ; and
when quadrupeds and weapons talk like human beings,
there will be the King's death. The following is the
Sage's advice for assuaging the evil effects of such
portents.
मृगपक्षिविकारेषु कुर्याद्धोमान् सदक्षिणान् ।
देवाः कपोत इति च जप्तव्याः पञ्चभिर्द्विजैः ॥७२॥
सुदेवा इति चैकेन देया गावः सदक्षिणाः ।
जपेच्छाकुनसूक्तं वा मनो वेदशिरांसि च ॥७३॥