बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

Adh. XI. Sl. 8-10] एकादशोऽध्यायः 129
त्रिपक्षात्परतः कर्म पच्यतेऽस्य शुभाशुभम् ।
सद्यस्कसमुदिते केतौ फलं नेहाऽऽदिशेद्बुधः ॥
तथा च वृद्धगर्गः ।
यावतो दिवसांस्तिष्ठेत्तावन्मासान्विनिर्दिशेत् ।
त्रिपक्षात्परतश्चापि कर्म केतोः प्रपच्यते ॥
तस्मात्कालान्तरं ब्रूयात्फलमस्य शुभाशुभम् ।
सद्यस्कसमुदिते केतौ फलं नेहाऽऽदिशेद्बुधः ॥
ह्रस्वस्तनुः प्रसन्नः स्निग्धस्त्वृजुरचिरसंस्थितः शुक्लः ।
उदितोऽथवाऽभिवृष्टः सुभिक्षसौख्यावहः केतुः ॥८॥
Sloka 8.—If Ketu is short, slender, clear, glossy,
straight, appearing but for a short time, white, and if
there be a shower closely following its appearance, it
brings abundance and happiness.
उदितो वाप्यभिवृष्टः is another reading.
उक्तविपरीतरूपो न शुभकरो धूमकेतुरुत्पन्नः ।
इन्द्रायुधानुकारी विशेषतो द्वित्रिचूलो वा ॥९॥
Sloka 9.—If its form be quite the reverse of what
has been stated above, it is the comet Dhumaketu and
will not prove auspicious, especially when it resembles the
rainbow or has two or three crests.
तथा च समाससंहितायाम् ।
अचिरस्थितोऽभिवृष्टस्त्वृजुः स्मितः स्निग्धमूर्तिरुद्गुदितः ।
ह्रस्वस्तनुः प्रसन्नः केतुर्लोकस्य भावाय ॥
न शुभो विपरीतोऽतो विशेषतः शक्रचापसंकाशः ।
द्वित्रिचतुश्चूलो वा दक्षिणसंस्थश्च मृत्युकरः ॥
हारमणिहेमरूपाः किरणाख्याः पञ्चविंशतिः सशिखाः ।
प्रागपरदिशोर्दृश्या नृपतिविरोधावहा रविजाः ॥१०॥
Sloka 10.—There are 25 comets with crests known
as Kiranas resembling a pearl necklace, gems or gold.
बृ. सं. 17

· 130 बृहत्संहितायाम् [Adh. XI. Sl. 11-13
These are the sons of the Sun 'and appear in the East
and West and indicate strifes among the sovereigns of
the country.
तथा च गर्गः ।
शुद्धस्फटिकसङ्काशमृणालरजतप्रभाः ।
मुक्ताहारसुवर्णाभाः सशिखाः पञ्चविंशतिः ॥
किरणाख्या रखेः पुत्रा दृश्यन्ते प्राग्दिशि स्थिताः ।
तथा चापरभागस्था नृपतेर्भयदाश्च ते ॥
शुकदहनबन्धुजीवकलाक्षाक्षतजोपमा हुताशसुताः ।
आग्नेय्यां दृश्यन्ते तावन्तस्तेऽपि शिखिभयदाः ॥११॥
Sloka 11.—There are as many comets born of fire
appearing in the South-east and resembling parrots, fire,
Bandhujeeva flower, lac or blood and are productive of
danger from fire.
तथा च गर्गः ।
नानावर्णाग्निसङ्काशा दीप्तिमन्तो विचूलिनः ।
सृजन्त्यग्निमिवाकाशात्सर्वे ज्यौतिषनाशनाः ॥
तेऽग्निपुत्रा ग्रहा ज्ञेया लोकेऽग्निभयवेदिनः ।
आग्नेयां दिशि दृश्यन्ते पञ्चविंशत्प्रकीर्तिताः ॥
वक्रशिखा मृत्युसुता रूक्षाः कृष्णाश्च तेऽपि तावन्तः ।
दृश्यन्ते याम्यायां जनमरकावेदिनस्ते च ॥१२॥
Sloka 12.—There are as many Ketus rough and dark
with crooked crests, appearing in the South, and por-
tending pestilence to people and are the sons of Death.
तथा च गर्गः ।
कृष्णा रूक्षा वक्रशिखा दृश्यन्ते याम्यदिक्स्थिताः ।
पञ्चविंशा मृत्युसुताः प्रजाक्षयकराः स्मृताः ॥
दर्पणवृत्ताकारा विशिखाः किरणान्विता धरातनयाः ।
क्षुद्भयदा द्वाविंशतिरैशान्यमम्बुतैलनिभाः ॥१३॥

Adh. XI. Sl. 14-16] एकादशोऽध्यायः 131
Sloka 13.—There are 22 comets round like a mirror,
without crest, radiant, appearing in the North-east and
resembling water or oil and threatening with famine.
They are the children of the Earth.
तथा च गर्गः ।
समस्तवृत्ता विशिखा रश्मिभिः परिवारिताः ।
अम्बुतैलप्रतीकाशा द्वाविंशद्भूंसुताः स्मृताः ॥
ऐशान्यां दिशि दृश्यन्ते दुर्भिक्षभयदास्तु ते ॥
शशिकिरणरजतहिमकुमुदकुन्दकुसुमोपमाः सुताः शशिनः ।
उत्तरतो दृश्यन्ते त्रयः सुभिक्षावहाः शिखिनः ॥१४॥
Sloka 14.—There are three comets, the sons of the
Moon which appear in the North; these resemble moon-
light, silver, hoar-frost, Kumuda (white lotus) or Jasmine,
and bestow plenty of food.
तथा च गर्गः
चन्द्ररश्मिसवर्णाभा हिमकुन्देन्दुसुप्रभाः ।
त्रयस्ते शशिनः पुत्राः सौम्याशास्थाः शुभावहाः ॥
ब्रह्मसुत एक एव त्रिशिखो वर्णैस्त्रिभिर्युगान्तकरः ।
अनियतदिक्सम्भवो विज्ञेयो ब्रह्मदण्डाख्यः ॥१५॥
Sloka 15.—The single comet with three crests and
colours is known as Brahmadanda and is the son of
Brahman, the creator. There is no particular direction
fixed for this comet and it foretells the end of the world.
तथा च गर्गः ।
एको ब्रह्मसुतः क्रूरस्त्रिवर्णत्रिशिखान्वितः ।
सर्वास्वाशासु दृश्यः स्याद्ब्रह्मदण्डः क्षयावहः ॥
शतमभिहितमेकसमेतमेतदेकेन विरहितान्यस्मात् ।
कथयिष्ये केतूनां शतानि नव लक्षणैः स्पष्टैः ॥१६॥
Sloka 16.—Thus have been described 101 comets. I:

132 बृहत्संहितायाम् [Adh. XI. Sl. 17-19
shall now proceed to indicate the characteristics by which
the remaining 899 comets may be clearly perceived.
सौम्यैशान्योरुदयं शुक्रसुता यान्ति चतुरशीत्याख्याः ।
विपुलसिततारकास्ते स्निग्धाश्च भवन्ति तीव्रफलाः ॥१७॥
Sloka 17.—In the north and north-east rise the so-
called 84 comets, the sons of Venus. They are large
and white stars having a soft brilliance and produce unto-
ward effects.
तथा च गर्गः ।
स्थूलैकतारकाः श्वेताः स्नेहवन्तश्च सप्रभाः ।
आर्चिष्मन्तः प्रसन्नाश्च तीव्रेण वपुषान्विताः ॥
एते विसर्पका नाम शुक्रपुत्राः पुरोदयाः ।
अशीतिश्चतुरश्चैव लोकक्षयकराः स्मृताः ॥
स्निग्धाः प्रभासमेता द्विशिखाः षष्टिः शनैश्चराङ्गरुहाः ।
अतिकष्टफला दृश्याः सर्वत्रैते कनकसंज्ञाः ॥१८॥
Sloka 18.—Glossy and lustrous are the 60 comets
with two crests each and they are the sons of Saturn.
They are known as Kanaka or golden comets. They
appear anywhere and produce dire results.
तथा च गर्गः ।
सुस्निग्धा रश्मिसंयुक्ता द्विशिखाः सप्ततारकाः ।
षष्टिस्ते कनका घोराः शनैश्चरसुता ग्रहाः ॥
विकचा नाम गुरुसुताः सितैकताराः शिखापरित्यक्ताः ।
षष्टिः पञ्चभिरधिका स्निधग याम्याश्रिताः पापाः ॥१९॥
Sloka 19.—There are 65 comets known as Vikacha
or hairless, who are the sons of Jupiter and have the ap-
pearance of a white single star. They have no crest.
They rise in the south and are glossy. They produce
malefic effects.

Adh. XI. Sl. 20-22] एकादशोऽध्यायः 133
तथा च गर्गः ।
शुक्लाः स्निग्धाः प्रसन्नाश्च महारूपाः प्रभान्विताः ।
एकतारा वपुष्मन्तो विशिखा रश्मिभिर्वृताः ॥
एते बृहस्पतेः पुत्राः प्रायशो दक्षिणाश्रयाः ।
नामतो विकचा घोराः पञ्चषष्टिर्भयावहाः ॥
नातिव्यक्ताः सूक्ष्मा दीर्घाः शुक्ला यथेष्टदिक्प्रभवाः ।
बुधजास्तस्करसंज्ञाः पापफलास्त्वेकपञ्चाशत् ॥२०॥
तथा च गर्गः ।
अरुन्धतिसमा रूक्षाः केचिद्व्यक्ततारकाः ।
सपाण्डुवर्णाः श्वेताभाः सूक्ष्मा रश्मिभिरावृताः ॥
एते बुधात्मजा ज्ञेयास्तस्कराख्या भयावहाः ।
एकाधिकास्ते पञ्चाशद्व्योमपथचरा ग्रहाः ॥
क्षतजानलानुरूपास्त्रिशूलताराः कुजात्मजाः षष्टिः ।
नाम्ना च कौङ्कुमास्ते सौम्याशासंस्थिताः पापाः ॥२१॥
तथा च गर्गः ।
त्रिशिखाश्च त्रिताराश्च रक्ता लोहितरश्मयः ।
प्रायशश्चोत्तरामाशां सेवन्ते नित्यमेव ते ॥
लोहिताङ्गात्मजा ज्ञेया ग्रहाः षष्टिः समासतः ।
नामतः काङ्कुमा ज्ञेया राज्ञां सङ्ग्रामकारकाः ॥
त्रिंशत्त्र्यधिका राहोस्ते तामसकीलका इति ख्याताः ।
रविशशिगा दृश्यन्ते तेषां फलमर्कचारोक्तम् ॥२२॥

134 बृहत्संहितायाम् [Adh. XI. Sl. 23-24
Sloka 22.—There are 33 Ketus named Tamasa-
Keelakas who are the sons of Rahu and are well-known.
They are seen on the discs of the Sun and the Moon and
their effects have already been described in the chapter
on Ravi-chara.
तथा च गर्गः ।
कृष्णाभाः कृष्णपर्यन्ताः सकुलाः कृष्णरश्मयः ।
राहुपुत्रास्त्रयस्त्रिंशत्कीलकाश्चातिदारुणाः ॥
रविमण्डलगाश्चैते दृश्यन्ते चन्द्रगास्तथा ।
तथा च पराशरः ।
अपर्वण्येष दृश्यन्ते ह्यङ्गिराःकाककीलकाः ।
रवेरेवाङ्गिरा मध्ये ह्युभयोः काककीलकौ ॥
अङ्गिराः सरथो धन्वी दृश्यते पुरुषाकृतिः ।
काकः कालाकृतिर्घोरस्त्रिकोणी वापि लक्ष्यते ॥
मण्डलं कीलके मध्ये मण्डलस्यासिता ग्रहः ।
महानृपविरोधाय यस्यर्क्षे तस्य मृत्यवे ॥
विंशत्याधिकमन्यच्छतमग्नेर्विश्वरूपसञ्ज्ञानाम् ।
तीव्रानलभयदानां ज्वालामालाकुलतनूनाम् ॥२३॥
Sloka 23.—There is another set of 120 Ketus born
of Agni named Viswarupas and endowed with rows of
flames. These threaten mankind with serious outbreaks of
fires.
तथा च गर्गः ।
नानावर्णा हुताशाभा दीप्तिमन्तो विचूलिनः ।
सृजन्त्यग्निमिवाकाशे सर्वे ज्योतिर्विनाशनाः ॥
तेऽग्निपुत्रा ग्रहा ज्ञेया लोकेऽग्निभयवेदिनः ।
विंशं ग्रहशतं घोरं विश्वरूपेतिनामतः ॥
श्यामारुणा विताराश्चामररूपा विकीर्णदीधितयः ।
अरुणाख्या वायोः सप्तसप्ततिः पापदाः परुषाः ॥२४॥
Sloka 24.—There are 77 Ketus named Aruna Ketus
which are born of wind. They are dark-red in colour, and

Adh. XI. Sl. 25-26] एकादशोऽध्यायः 135
without discs, rough, of the form of chowries and with
diffuse rays: when they appear, they cause misery to
the people.
तथा च गर्गः ।
अताररूपप्रतिमा धूमरक्तसवर्णिनः ।
वातरूपा इवाभान्ति शुष्कविस्तीर्णरश्मयः ॥
सप्ततिः सप्त चैवान्ये वायुपुत्रान् प्रचक्षते ।
लोकविध्वंसना रूक्षा नामतस्त्वरुगा ग्रहाः ॥
तारापुञ्जनिकाशा गणका नाम प्रजापतेरष्टौ ।
द्वे च शते चतुरधिके चतुरस्रा ब्रह्मसन्तानाः ॥२५॥
Sloka 25.-There are 8 Ketus who are born of
Brahma, and they are named Ganakas and are of the
form of a cluster of stars. There are 204 Ketus known
as Chaturasras who are also the offspring of Brahma.
These produce only malefic effects.
तथा जगर्गः ।
तारापुञ्जप्रतीकाशास्तारामण्डलसंस्थिताः ।
प्राजापत्या ग्रहास्त्वष्टौ गणका भयवेदनाः ॥
त्र्यस्रा वा चतुरस्रा वा नशिखाः श्वेतरश्मयः ।
द्वे शते चतुरश्चैव ब्रह्मजा भयदाश्च ते ॥
कङ्का नाम वरुणजा द्वात्रिंशद्वंशगुल्मसंस्थानाः ।
शशिवत्प्रभासमेतास्तीव्रफलाः केतवः प्रोक्ताः ॥२६॥
Sloka 26.-There are 32 Ketus declared as Kanka.
These are the sons of Varuna and have the appearance
of a cluster of bamboos and shine like the Moon and
cause malefic effects.
तथा च गर्गः ।
वंशगुल्मप्रतीकाशा महान्तः पूर्णरश्मयः ।
काकतुण्डनिभैश्चापि रश्मिभिः केचिदावृताः ॥
मयूखानुत्सृजन्तीव सुस्निग्धाः सौम्यदर्शनाः ।
एते कष्टफलाः प्रोक्ता द्वात्रिंशद्वारुणा ग्रहाः ॥

136 बृहत्संहितायाम् [Adh. XI. Sl. 27-30
षण्णवतिः कालसुताः कबन्धसञ्ज्ञाः कबन्धसंस्थानाः ।
पुण्ड्रा भयप्रदाः स्युर्विरूपताराश्च ते शिखिनः ॥२७॥
Sloka 27.—The sons of Kala are 96 in number and
are named Kabandha Ketus. They resemble headless
bodies. They prove good to the Pundras and are with-
out distinct discs.
तथा च गर्गः ।
तारापुञ्जविरूपाश्च कबन्धाकृतिसंस्थिताः ।
पीतारुणसवर्णाश्च भस्मकर्पूररश्मयः ॥
कालपुत्राः कबन्धाश्च नवतिः षट् च ते स्मृताः ।
लोके मृत्युकरा घोराः पुण्ड्राणामभयप्रदाः ॥
शुक्ल विपुलैकतारा नव विदिशां केतवः समुत्पन्नाः ।
एवं केतुसहस्रं विशेषमेषामतो वक्ष्ये ॥२८॥
Sloka 28.—There are 9 Ketus having one broad
and white star in them and born out of the intermediate
directions. Thus have been mentioned the 1000 Ketus.
I shall now state their characteristic peculiarities.
तथा च गर्गः ।
शुक्लैकतारा विपुला विदिक्पुत्रा नव ग्रहाः ।
विदिक्षु संस्थितास्ते च दृश्यन्ते भयदायकाः ॥
उदगायतो महान् स्निग्धमूर्तिरपरोदयी वसाकेतुः ।
सद्यः करोति मरकं सुभिक्षमप्युत्तमं कुरुते ॥२९॥
Sloka 29.—One there is named Vasaketu, who has
got an elongated body stretched towards the north, cor-
pulent, of a glossy form and rising in the west. The very
day he appears and becomes visible, fatal diseases will
break out ; but there will be abundance of food.
तल्लक्षणोऽस्थिकेतुः स तु रूक्षः क्षुद्भयावहः प्रोक्तः ।
स्निग्धस्तादृक्प्राच्यां शस्त्राख्यो डमरमरकाय ॥३०॥

Adh. XI. Sl. 31-32. ] एकादशोऽध्यायः 137
दृश्योऽमावास्यायां कपालकेतुः मधूमरश्मिशिखः ।
प्रागभसोऽर्द्धविचारी क्षुन्मरकावृष्टिरोगकरः ॥३१॥
प्राग्वैश्वानरमार्गे शूलाग्रः श्यावरूक्षताम्राचिः ।
नभसस्त्रिभागगामी रौद्र इति कपालतुल्यफलः ॥३२॥
तथा च वृद्धगर्गः ।
ज्येष्ठा मूलमनूराधा या वीथी सम्प्रकीर्तिता ।
तां च वीथीं समारुह्य केतुश्चक्रीडते भृशम् ॥
दक्षिणाभिनतां कृत्वा शिखां घोरां भयङ्करीम् ।
शूलाग्रसदृशीं तीक्ष्णां श्यावताम्रारुणप्रभाम् ॥
पूर्वेण चोदितश्चैष नक्षत्राण्युपधूमयेत् ।
घोरं प्रजासु सृजति फलं मासे त्रयोदशे ॥
त्रिभागं नभसो गत्वा ततो गच्छत्यदर्शनम् ।
यावतो दिवसांस्तिष्ठेत्तावद्वर्षाणि तद्भयम् ॥
बृ. सं. 18

138 बृहत्संहितायाम् [Adh. XI. Sl. 33-36
शस्त्राग्निभयरोगैश्च दुर्भिक्षमरणैर्हताः ।
पूर्यमाणाः प्रजाः सर्वा विद्रवन्ति दिशो दश ॥
अपरस्यां चलकेतुः शिखया याम्याग्रयाङ्गुलोच्छ्रितया ।
गच्छेद्यथायथोदक् तथा तथा दैर्घ्यमायाति ॥३३॥
सप्तमुनीन् संस्पृश्य ध्रुवमभिजितमेव च प्रतिनिवृत्तः ।
नभसोऽर्द्धमात्रमित्वा याम्येनास्तं समुपयाति ॥३४॥
हन्यात्प्रयागकूलाद्यावदवन्तीं च पुष्कराररायम् ।
उदगपि च देविकामपि भूयिष्ठं मध्यदेशारुयम् ॥३५॥
अन्यानपि च स देशान् क्वचित्क्वचिद्धन्ति रोगदुर्भिक्षैः ।
दश मासान् फलपाकोऽस्य कैश्चिदष्टादश प्रोक्तः ॥३६॥
Slokas 33-36-There is a Chalaketu or a moveable
comet rising in the west. His crest is an inch high and is
turned to the south. His length increases the more it
goes to the north. After touching the Seven Sages
(Great Bear)-Vasishta and others-and also the Pole
Star (Dhruva) and the star Abhijit he returns after
travelling half the sky and sets in the south. When
this comet appears, people in the region beginning
from the banks of the Prayag and extending to
the town of Ujjain and Pushkara forest will be destroyed.
Those living in the north as far as the Devika river and
the whole of the middle country will be wiped out.
Other countries also will suffer from diseases and famine
here and there. These effects will happen in the course
of ten months. Others say it will be felt for 18 months.
तथा च गर्गः ।
क्षुच्छस्त्रमरकव्याधिभयैः सम्पीड़येत् प्रजाः ।
मासान् दश तथाष्टौ च चलकेतुः सुदारुणः ॥

Adh. XI. Sl. 37-41.] एकादशोऽध्यायः 139
प्रागर्द्धरात्रदृश्यो याम्याग्रः श्वेतकेतुरन्यश्च ।
क इति युगाकृतिरपरे युगपत्तौ सप्तदिनदृश्यौ ॥३७॥
स्निग्धौ सुभिक्षशिवदावथाधिकं दृश्यते कनामा यः ।
दश वर्षाण्युपतापं जनयति शस्त्रप्रकोपकृतम् ॥३८॥
Slokas 37-38.—Sweta (white) Ketu is a comet who
is visible in the eastern direction at mid-night. He has
his crest turned to the south. There is a second comet
Ka by name in the 'form of a yoke and can be seen in
the west. Both these can be seen at the same time
for a period of 7 days. They are clear and augur good
and plenty to mankind if they be glossy. Should how-
ever the comet Ka be visible for more than seven days,
then it denotes that there will be war for ten years and
consequent distress.
श्वेत इति जटाकारो रूक्षः श्यावो वियत्त्रिभागगतः ।
विनिवर्त्ततेऽपसव्यं त्रिभागशेषाः प्रजाः कुरुते ॥३९॥
Sloka 39.—The comet named Sweta Ketu is like
matted hair, rough and black ; after travelling a third of
the distance in the sky, he retrogrades in the anti-clock-
wise manner and destroys two-thirds of the population.
आधूम्रया तु शिखया दर्शनमायाति कृत्तिकासंस्थः ।
ज्ञेयः स रश्मिकेतुः श्वेतसमानं फलं धत्ते ॥४०॥
Sloka 40—There is a comet having his seat near the
asterism Krittika, who makes himself visible by his ashy-
coloured crest. He is known as Rasmi Ketu and gives
effects similar to those of Sweta Ketu.
ध्रुवकेतुरनियतगतिप्रमाणवर्णाकृतिर्भवति विष्वक् ।
दिव्यान्तरिक्षभौमो भवत्ययं स्निग्ध इष्टफलः ॥४१॥

140 बृहत्संहितायाम् [Adh. XI. Sl. 42-45.
सेनाङ्गेषु नृपाणां गृहतुरुशैलेषु चापि देशानाम्।
गृहिणामुपस्करेषु च विनाशिनां दर्शनं याति ॥४२॥
Slokas 41-42—There is another comet known as
Dhruva Ketu. His rate of motion, colour, magnitude
and form are not regular. He travels everywhere in all
the three worlds. He is soft and clear and gives auspi-
cious effects. If he should be seen by the kings on their
martial equipments, by people of countries on their
houses, trees and mountains and by house-holders on their
vessels and the like, these are doomed to destruction.
कुमुद इति कुमुदकान्तिर्वारुण्यां प्राक्शिखो निशामेकाम्।
दृष्टः सुभिक्षमतुलं दश किल वर्षाणि स करोति ॥४३॥
Sloka 43—A comet named Kumuda with his crest
stretched in the east and with white lustre is observable
in the west for only one night. As soon as he is visible,
people in the world will have unique peace and plenty for
a continuous period of ten years.
सकृदेकयामदृश्यः सुसूक्ष्मतारोऽपरेण मणिकेतुः ।
ऋज्वी शिखास्य शुक्ला स्तनोद्गता क्षीरधारेव ॥४४॥
उदयन्नेव सुभिक्षं चतुरो मासान् करोत्यसौ सार्द्धान् ।
प्रादुर्भावं प्रायः करोति च क्षुद्रजन्तूनाम् ॥४५॥
Slokas 44-45.—Mani Ketu is the name of a comet.
He is a very tiny little star appearing in the west and
observable for only once and that too for a period of
three hours. His crest is white and straight like a line of
milk emanating from the breast. He hails with plenty
of food lasting for a period of 4½ months. But he
generally causes reptiles and venomous creatures to come
into existence.

Adh. XI. Sl. 46-50] एकादशोऽध्यायः 141
जलकेतुरपि च पश्चात् स्निग्धः शिखयापरेण चोन्नतया ।
नव मासान् स सुभिक्षं करोति शान्तिं च लोकस्य ॥४६॥
Sloka 46.—The comet Jalaketu also appears in the
west. He is spotless in his form and has a crest slightly
higher inclined towards the west. He causes peace and
abundance of food for a period of nine months.
भवकेतुरेकरात्रं दृश्यः प्राक् सूक्ष्मतारकः स्निग्धः ।
हरिलाङ्गूलोपमया प्रदक्षिणावर्तया शिखया ॥४७॥
यावत एव मुहूर्तान् दर्शनमायाति निर्दिशेन्मासान् ।
तावदतुलं सुभिक्षं रूक्षे प्राणान्तिकान् रोगान् ॥४८॥
Slokas 47-48.—There is another comet Bhava Ketu
by name which makes his appearance for one night in the
east and is a tiny glossy star. He has got a crest turned
to the right and resembling the tail of a lion. There will
be unprecedented abundance of food for so many months
as the number of Muhurtas for which he is visible. Should
however he be rough instead of soft in body, there will
be an outbreak of diseases which will prove mortal to
mankind.
अपरेण पद्मकेतुर्मृणालगौरो भवेन्निशामेकाम् ।
सप्त करोति सुभिक्षं वर्षाण्यतिहर्षयुक्तानि ॥४९॥
Sloka 49.—When the comet Padmaketu which ap-
pears only for one night in the west and white like the
fibre of lotus stalk, people in the land will enjoy happi-
ness for a period of seven years.
आवर्त्त इति निशार्द्धे सव्यशिखोऽरुणनिभोऽपरे स्निग्धः ।
यावत् क्षणान् स दृश्यस्तावन्मासान् सुभिक्षकरः ॥५०॥
Sloka 50.—Avartha is the name of another Ketu
appearing at mid-night in the west with his crest turned to

142 बृहत्संहितायाम् [Adh. XI. Sl. 51-53
the South, glossy and red in colour. As many Muhurtas
he makes himself visible, for so many months there will
be peace and plenty to mankind.
पश्चात् सन्ध्याकाले संवर्तो नाम धूम्रताम्रशिखः ।
आक्रम्य वियत्त्र्यंशं शूलाग्रावस्थितो रौद्रः ॥५१॥
यावत एव मुहूर्त्तान् दृश्यो वर्षाणि हन्ति तावन्ति ।
भूपान् शस्त्रनिपातैरुदयर्क्षं चापि पीडयति ॥५२॥
Slokas 51–52.—During the time of Sun-set a Ketu
named Samvarta with a crest smoky and coppery in
colour makes his appearance in the west. He occupies a
third of the sky and is stationed like a trident and is
frightful to look at. As many Muhurtas as he is visible,
for so many years there will be war and strife among
kings and they will ultimately perish. Men whose natal
star is identical with the one in which the comet appears
will also suffer.
तथा च गर्गः
येषां नक्षत्रविषये रूक्षः सज्वाललोहितः ।
दृश्यते बहुमूर्तिश्च तेषां विन्द्यान्महद्भयम् ॥
अवर्षं शस्त्रकोपं च व्याधिं दुर्भिक्षमेव च ।
कुर्यान्नृपतिपीडाश्च स्वचक्रपरचक्रतः ॥
यत्रोत्तिष्ठति नक्षत्रे प्रवासं यत्र गच्छति ।
धूपयेद्वा स्पृशेद्वापि हन्याद्देशांस्तदाश्रितान् ॥
तस्याभिषेकनक्षत्रं जन्मभं कर्मभं तथा ।
देशर्क्षं पीडयेद्वापि सशान्त्युपरमो भवेत् ॥
स्निग्धः प्रसन्नो विमलः प्रदक्षिणशिखस्तथा ।
दृश्यन्ते येषु देशेषु शिव तेषु विनिर्दिशेत् ॥
गगनाङ्कचरः सद्यः प्रधानदेशान् विनाशयेदचिरात् ।
निखिलगगनानुचारी त्रैलोक्यविनाशकः केतुः ॥
ये शस्तास्तान् हित्वा केतुभिराधूपितेऽथवा स्पृष्टे ।
नक्षत्रे भवति वधो येषां राज्ञां प्रवक्ष्ये तान् ॥५३॥

Adh. XI. Sl. 54-56] एकादशोऽध्यायः 143
Sloka 53.—Barring the Ketus (comets) that are good,
I shall proceed to state the several princes that will be
killed according as the other (malefic) comets eclipse the
several stars by their tails or come in contact with the
same.
अश्विन्यामश्मकपं भरणीषु किरातपार्थिवं हन्यात् ।
बहुलासु कलिङ्गेशं रोहिण्यां शूरसेनपतिम् ॥५४॥
Sloka 54. When the asterism Aswini is dimmed or
touched by a malign comet, the chief of the Asmakas will
die. If Bharani be the star in question, it is the Kirata
king that will be killed. When the star is Krittika, the
Kalinga chief will perish. If the star be Rohini, the head
of the Surasenas will meet with his death.
औशीनरमपि सौम्ये जलजा जीवाधिपं तथाऽऽर्द्रासु ।
आदित्येऽश्मकनाथान् पुष्ये मगधाधिपं हन्ति ॥५५॥
Sloka 55. The king of the Useenaras will be killed
when a bad comet dims or touches the star Mrigasira.
The chief of the fishermen will be killed when the star
Ardra is eclipsed by such a comet. The chief of the
Asmakas and the lord of the Magadhas will respectively
meet with their end when the asterisms Punarvasu and
Pushya are contaminated by a malignant comet.
असिकेशं भौजङ्गे पित्र्येऽङ्गं पाण्ड्यनाथमपि भाग्ये ।
औज्जयिनिकमार्यम्णे सावित्रे दण्डकाधिपतिम् ॥५६॥
Sloka 56. If the star be Aslesha, the head of the
Asikas will be killed. The ruler of the Magadhas will
die if the star in question be Magha. The king of the
Pandya kingdom will take his exit when the asterism is
Purvaphalguni. When the star is Uttaraphalguni, the

144 बृहत्संहितायाम् [Adh. XI. Sl. 57-60.
chief of Ujjain will die. The lord of the Dandaka
country will be affected when the star is Hasta.
चित्रासु कुरुक्षेत्राधिपस्य मरणं समादिशेत्तज्ज्ञः ।
काश्मीरकाम्बोजौ नृपती प्राभञ्जने न स्तः ॥५७॥
Sloka 57. When a malign Ketu eclipses or touches
the star Chittra, people in the know should declare the
exit from the world of the chief of Kurukshetra. If the
star in question be Swati, the two kings of Kasmira and
Kamboja will cease to exist.
इक्ष्वाकुरलकनाथश्च हन्यते यदि भवेद्द्विशाखासु ।
मैत्रे पुण्ड्राधिपतिर्ज्येष्ठासु च सार्वभौमवधः ॥५८॥
Sloka 58. If Visakha be the asterism that is thus
eclipsed, the chiefs of the Ikshvakus and the Alakas will
become extinct. A bad comet hitting the star Anuradha,
the head of the Pundras will die. An emperor will meet
with his end if the star in question be Jyeshta.
मूलेऽन्ध्रमद्रकपती जलदेवे काशिपो मरणमेति ।
यौधेयकार्जुनायनशिविचेद्यान् वैश्वदेवे च ॥५९॥
Sloka 59. If the star Moola be eclipsed or dimmed
by a malign comet, the chiefs of Andhra and Madraka
countries will be killed. When the star in question is
Purvashadha, the king of Kasi will perish. If it be Uttara-
shadha, the kings of Yaudheya, Arjunayana, Sibi and
Chedi will meet with their destruction.
हन्यात् केकयनाथं पाञ्चनदं सिंहलाधिपं वाङ्गम् ।
नैमिषनृपं किरातं श्रवणादिषु षट्स्विमान् क्रमशः ॥६०॥
Sloka 60. If the asterism eclipsed happen to be
any of the 6 stars from Sravana onwards, the following
in their order will respectively meet with their end; 1. the

Adh. XI. Sl. 61-62] एकादशोऽध्यायः 145
lord of the Kekayas; 2. of the Panchanadas; 3. the
lord of the Simhala; 4. the lord of the Vangas; 5. the
king of the Naimisha country; 6. the Chief of the
Kiratas.
उल्काभिताडितशिखः शिखी शिवः शिवतरोऽतिवृष्टो यः।
अशुभः स एव चोलावगाणसितहूणचीनानाम् ॥६१॥
Sloka 61. A comet whose crest has been hit by
an Ulka (meteor) will prove auspicious; and if there be
rain as soon as he is risen, it will be still more auspici-
ous. The same will become unfavourable to the
people of Chola, Afghans, the white Huns and the
Chinese.
अतिदृष्टः is another reading in the 1st line.
नम्रा यतः शिखिशिखाभिसृता यतो वा
ऋक्षं च यत् स्पृशति तत्कथितांश्च देशान् ।
दिव्यप्रभावनिहतान् स यथा गरुत्मान्
भुङ्क्ते गतो नरपतिः परभोगिभोगान् ॥६२॥
Sloka 62. Note the quarters where the crests of the
comets are bent or crooked, where they are projecting;
also the asterisms hit or touched. The rulers of the
countries denoted by or situated in these will be defeated
through superhuman power by a foreign king who takes
possession of all the pleasures enjoyed by them so far,
just as Garuda destroys and feasts on the bodies of the
serpents which are his enemies.
तथा च पराशरः
यस्यां दिशि समुत्तिष्ठेत्तां दिशं नाभियोजयेत् ।
यतः शिखा यतो धूमस्ततो यायान्नराधिपः ॥
प्रतिलोमे यतः केतोर्जयार्थी याति पार्थिवः ।
सामात्यवाहनबलः स नाशमधिगच्छति ॥
बृ. सं. 19

146 बृहत्संहितायाम् [Adh. XII. Sl. 1.
दृष्ट्वा षोडश वासराञ् शुभदः कैश्चित्प्रदिष्टः शिखी
सर्वारम्भफलप्रदो हि नियतं चैत्रेऽथवा माधवे ।
ऋक्षं यत्परिशुक्तपीडितहतं यच्चाऽऽशिखाभेदितं
तत्सर्वं परिवर्ज्य शुद्धमपरं पाणिग्रहे वास्तुषु ॥
NOTE.—Compare (with the above) what modern science has to
say on the subject of comets :
"What then is a comet according to the latest scientific
researches ? The spectroscope has pretty well solved the query.
It consists, first, of a more or less solid nucleus of fire, blazing and
glowing ; second, of vast masses of incandescent gas, constituting
the luminous head ; third, solid materials, constituting the tail, which
are ponderable, which reflect the Sun's light and are carried along
by the influence of the nucleus ; fourth, an immense prolongation
of the tail in the nature of attenuated volumes of gas. The solid
materials of a comet, it is believed, consist of stones and sand,
particles ground by ceaseless attrition. The proof of this is the
concession of most astronomers that meteoric showers are shreds
and patches of cometic matter, dropped from the tail, and these
meteors are stones. The genesis of comets is found to be in the
explosion of planetary bodies, a theory not without good scientific
authority.
Arago estimates that there are 17,000,000 of these fiery wan-
derers within the orbit of Neptune, and Lambert regards
500,000,000 as a moderate estimate for those in the solar system.
All the astronomers agree that they are scattered through space as
profusely as the fish in the seas. The Orbit of the Earth is over-
whelmed in a fine net work of cometary orbits, and our globe is
like a lost child in a forest full of wild beasts. "
CHIDAMBARA IYER.
Thus ends the 11th Adhyaya on the "course of Comets".
अगस्त्यचारः ॥१२॥ Agasthya (Canopus).
भानोर्वर्त्मविघातवृद्धशिखरो विन्ध्याचलः स्तम्भितो
वातापिर्मुनिनांक्षांभित् सुरारिपुर्जोऽनथ यनासुरः ।

Adh. XII. Śl. 1-6] द्वादशोऽध्यायः 147
पीतश्चाम्बुनिधिस्तपोम्बुनिधिना याम्या च दिग्भूषिता
तस्यागस्त्यमुनेः पयोद्युतिकृतश्चारः समासादयम् ॥१॥
Sloka 1.—The course of Sage Agasthya is treated
here briefly, that sage, the ocean of penance, who
purifies the waters, who suppressed the Vindhya moun-
tain whose peak or summit grew up obstructing the
Sun’s path, by whom the demon Vatapi, the enemy of
the Gods and the tearer of stomachs of sages, was
devoured and absorbed, who drank off the ocean and
who adorns the southern quarter.
The sloka is from समाससंहिता.
समुद्रोऽन्तः शैलैर्मकरनखरोत्खातशिखरैः
कृतस्तोयोच्छित्या सपदि सुतरां येन रुचिरः ।
पतन्मुक्तामिश्रैः प्रवरमणिरत्नाम्बुनिवहैः
सुरान् प्रत्यादेष्टुं मितमुकुटरत्नानिव पुरा ॥२॥
येन चाम्बुहरणेऽपि विद्रुमैर्भूधरैः समणिरत्नविद्रुमैः ।
निर्गतैस्तदुरगैश्च राजितः सागरोऽधिकतरं विराजितः ॥३॥
प्रस्फुरत्तिमिजलेभजिह्मगः क्षिप्तरत्ननिकरो महोदधिः ।
आपदां पदगतोऽपि यापितो येन पीतसलिलोऽमरश्रियम् ॥४॥
प्रचलत्तिमिशुक्तिशङ्खचितः सलिलोऽपहृतेऽपि पतिः सरिताम् ।
सतरङ्गसितोत्पलहंसभृतः सरसः शरदीव बिभर्ति रुचम् ॥५॥
तिमिसिताम्बुधरं मणितारकं स्फटिकचन्द्रमनम्बुशरद्द्युति ।
फणिफणोपलरश्मिशिखिग्रहं कुटिलगेशवियच्च चकार यः ॥६॥
दिनकररथमार्गविच्छित्तयेऽभ्युद्यतं यच्चलच्छृङ्ग-
मुद्भ्रान्तविद्याधरांसावसक्तप्रियाव्यग्रदत्ताङ्कदेहाव-
लम्बाम्बरात्युच्छ्रितोड्डूयमानध्वजैः शोभितं
करिकटमदमिश्ररक्तावलेहानुवासासुसरि-
द्विरेफावलीनोत्तमाङ्गैः कृतान् बाणपुष्पैरिवोत्तंसकान्-

148 बृहत्संहितायाम् [Adh. XII. Sl. 7
धारयद्भिर्मृगेन्द्रैः सनाथीकृतान्तर्द्दारीनिर्झरम् ।
गगनतलमिवोलिखन्तं प्रवृद्धैर्गजाकृष्टफुल्लद्रुम-
त्रासविभ्रान्तमत्ताद्विरेफावली हृष्टमन्द्रखनैः
शैलकूटैस्तरक्षरक्षशार्दूलशाखामृगाध्यासितैः
रहसि मदनसक्तया रेवया कान्तयेत्रोपगूढं सुराध्या-
सितोद्यानमम्भोननानन्नमूलानिलाहारविप्रान्वितं
विन्ध्यमस्तम्भयद्यश्च तस्योदयः श्रूयताम् ॥७॥
Slokas 2—7.—Listen ! ye, now, to the description of
the appearance of the Sage, who, in days of yore, sud-
denly heightened the splendour of the ocean by the dry-
ing up of its waters through the mountains situated in the
interior whose summits were scooped out by the claws of
crocodiles and which had streams of water in the form
of choice gems and jewels falling upon them along with
pearls, putting to shame as it were the Gods having a
limited number of gems on their diadems,
He, by whom the ocean though deprived of its
watery contents, was made more beautiful by means of
the mountains shorn of their trees and decked with gems,
jewels and corals and through the serpents that emerged
from them in long rows,
He by whom the great ocean though brought to grief
being drained off, was raised to divine glory since it
displayed glittering whales, water-elephants and serpents,
also heaps of gems scattered about,
The Commentator interprets the first two compounds as
applying to Devaloka also.
Though the water is taken away, the ocean filled
with floundering whales, pearl-oysters and conch-shells,