बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

मूर्च्छनातानाः । २९
“द्विविधा तानक्रिया तन्त्र्याः प्रवेशनं निग्रहस्तथा ।”
तत्र प्रवेशनम् अधरस्वरप्रकर्षादुत्तरस्वरमार्दवाद्वा । निग्रह-
श्चाह् संस्पर्शः । कुतः, मध्यमस्सप्तकस्याविनाशित्वादित्यर्थः ।
ननु त्रिषु स्थानेषु स्वरप्रयोग इत्युक्तम् । कारीपि-
धाने तत्र कतमं स्वरसप्तकमवलम्ब्य मूर्च्छना कार्येति ये संशे-
रते तान् प्रत्याह—मध्यमसप्तकेन मूर्च्छनानिर्देशो ताव(?)म-
न्द्रतारसंसिद्ध्यर्थम् । दत्तिलेनाप्युक्तं —
“तानक्रिया द्विधा तन्त्र्यां प्रवेशान्निग्रहात् तथा ।
प्रवेशो ध्वनिसादृश्यमसंस्पर्शस्तु निग्रहः ॥”
भरतेनाप्युक्तम् — मध्यमस्वरेण मूर्च्छनानिर्देशो भवत्यवि-
नाशित्वान्मध्यमस्य निग्रहे परिग्रहे वा । ननु पाडवौडुविते
क्रियमाणे मूर्च्छनाप्रत्यभिज्ञानमस्ति वा नवा । अस्त्येव मूर्च्छना-
प्रत्यभिज्ञानमिति । तथाचाह दत्तिलः —
“एवं कृतेऽपि तानत्वे गणयित्वा विनाशनम् ।
विद्यते तावतिष्येषा मूर्च्छनेत्यवधारयेत् ॥”
इदं तु प्रयोक्तृश्रोतृसुखार्थमेव मूर्च्छनातानान्यत्वमु-
क्तम् । मानाप्रयोजनमपि त्रिस्थानप्राप्त्यर्थमित्युक्तम् । ननु
मध्यमसप्तकेन मूर्च्छनानिर्देशः क्रियते यदि तदा किमुक्तं म-
ध्यमेन स्वरेणेति । सत्यमुक्तम् । स्वरजात्यपेक्षया एकवच-
नम् । कण्ठ्ये स्वरे मूर्च्छना कार्येति भावः । वैणग्रहणं च श-
रीरे अप्रकीर्तितः तस्यापि स्थानस्य लाभार्थम् । ननु प्रथ-
मायां सप्तम्यां च मूर्च्छनायां पड्जलुप्ते ²रिगमपधनीति एक-
१. 'न प्राप्त्यर्थमित्युक्तम् । ननु मध्यमसप्तकेन मू', २. 'क',
म. पाठः.