बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

३० बृहद्देश्यां
मेव रूपं भवति । तत्र न ज्ञायते विशेषः । सत्यं, भेदो नास्ति ।
वस्तुगगने पुनरस्त्येव भेदः । मन्द्रतारकृतो भेदः । ननु मूर्च्छ-
नास्तावत् जातिरागेषूपयोगिन्य इति युक्तं तासां कथनम् ।
तानास्तु कुत्रोपयुज्यन्ते । उच्यते । द्वयोर्ग्रामयोर्जातिरागा-
न्यत्वप्रतिपादनार्थं प्रयोगस्तानानाम् । यद्वा नष्टोन्द्रष्टसं-
ख्यासिद्ध्यर्थं (?) प्रयोगस्तानानाम् । कूटतानानां सहस्राणि
पञ्चमत्रिंशदधिकानि (?) निष्पद्यन्ते । दत्तिलेनाप्युक्तं—
“पूर्णः पञ्चसहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्च संख्यया ।
कथयन्ति प्रतिग्राममुपयोगेण नैपुणाः ॥”
गणमात्रपरेण तानप्रयोगेण पूर्वतानप्रयोगो हन्यते ।
तथाचाह दत्तिलः —
“हन्यादनन्तरायेण पूर्वा यस्य क्रमोत्क्रमात् ।
गुणकारसमास्तत्र क्रमाच्छेपाः स्युरुत्तमाः ॥”
इदानीं गुणनोपायं कथयति— द्वाभ्यां पराभ्यामेकः
पूर्वो ह(रे ? न्ये)त । द्वावेव भवतः । तौ च द्वौ त्रिभिर्हत्वा षड्
भवन्ति । ते चतुर्हताश्चतुर्विंशतिर्भवन्ति । सा चतुर्विंशतिः
पञ्चभिर्हता शतं विंशत्यधिकं भवति । विंशत्यधिकं शतं
षड्भिर्हतं शतानि सप्त विंशत्यधिकानि भवन्ति । तानि सप्त-
भिर्हतानि पञ्चसहस्राणि चत्वारिंशदधिकानि भवन्ति । तत्र
क्रमकृतांस्तान् संस्फोटयित्वा व्युत्क्रमकृतानि कूटतानानां
सप्तसप्तस्वरप्रयोगात् पञ्चसहस्राणि त्रयस्त्रिंशदधिकानि भ-
वन्ति । प्रस्तारो यथा— तत्र षड्जस्वरस्य स इत्येकः क्रमः ।
सा ऋषभस्य सरित्येक एव क्रमः । सरिसर इति च व्यु-
त्क्रमे द्वितीयः रीसः गान्धारस्य सरिगेत्यतः क्रमः । सरिग

• 'भिन्न न' ग पाठ