बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

२८ बृहद्देश्यां
इति पञ्च(म)ऋषभहीनताननामानि । इति षड्जग्रामे औडु-
वित्तताननामानि एकविंशतिः ।
त्रैलोक्यमोहनो धीरः कन्दर्पबलशासनः ।
शङ्खपूगो गजच्छायो रौद्रोऽसौ विष्णुविक्रमः ॥ ११६ ॥
(इति) मध्यमग्रामे धैवतऋषभहीनौडुवितताननामानि ।
भैरवः कामदश्चैव आकृष्टोऽब्जश्च पालकः ।
सृष्टिकृद् व्यर्थकान्तारः सप्तमो रक्षितः स्मृतः ॥ ११७ ॥
इति मध्यमग्रामे औडुवितताननामानि चतुर्दश । उभयग्रामि-
क्यौडुविताः पञ्चत्रिंशद् भवन्ति । षाडवा औडुविताश्च मि-
लित्वा चोभयग्रामिकास्तानचतुरशीतिर्भवन्ति ।
इदानीं साधारणकृता मूर्च्छनास्तु ख्यातुमाह — सा-
धारणस्वरौ निषादगान्धारवन्तौ । तदादिकृता तत्रैवान्तर्भूता
साधारणमूर्च्छना भवति । कुतः । स्वरात्मकत्वान्मूर्च्छनानां
तानासाधारणतापि साधारणेनैव गतार्था ।
इत्येवं च मया प्रोक्ता मूर्च्छनास्तु चतुर्विधाः ।
कथमेषां तानानां प्रयोगः कार्य इति । उच्यते । द्वि-
विधस्तानप्रयोगः प्रवेशेन निग्रहेण च । प्रवेशो ऋषभमा-
पेक्ष्या षड्जस्याधरीभूतस्य विप्रकर्षपीडनम् ।
ऋषभापायदानम् इति यावत् । इति विप्रकर्षेण प्रवेशेन । मा-
र्दवेन यथा — तस्यैव षड्जस्य निषादापेक्षया उत्तरीभूतस्य
मार्दवं शिथिलीकरणं निषादपादानं (१)प्रवेश इति द्विविधं
प्रवेशनम् । निग्रहस्त्वन्तरः स्वरूपत्यागात्पदं दर्शनम् ।
प्रयोगस्तु यथा — सामागग्गिापापागांगि। तथाचाह भरतः—
१. 'ज्ञ' क. पाठ. २. 'म' ग. पाठ.