बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

स्वरनिर्णयः । २१
प्रयोजनं च यथा —स्वरश्रुतिमूर्च्छनातानजातिरागा-
णां व्यवस्थापनत्वं नाम प्रयोजनम् । ननु कथं षड्जमध्यम-
स्वराभ्यां ग्रामव्यपदेशः । उच्यते । असाधारणत्वेन ताभ्यां
ग्रामव्यपदेशः । असाधारणत्वं च देवकुलसमुत्पन्नत्वेन ।
तथाचाह नारदः —
“देवकुलसमुत्पन्नाः षड्जगान्धारमध्यमाः ।
एतेषां देवता ज्ञेया ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥
उभयोर्ग्रामयोर्मध्ये मुख्यत्वं कस्य गम्यते ।
षड्जबाहि च मुख्यत्वं गम्यते वचनान्मुनेः ॥”
एतदुक्तं भवति —
द्वौ ग्रामौ विश्रुतौ लोके षड्जमध्यमसंज्ञितौ ।
ननु कथं द्वावेव ग्रामौ । उच्यते । इह हि द्विस्वर-
प्रयोगमूलप्रयोगवशाद् द्वौ ग्रामावुपन्यस्तौ ।
जातिभिः श्रुतिभिश्चैव स्वरा ग्रामत्वमागताः ॥ ९३ ॥
तत्र जातिभिः शुद्धाभिः श्रुतिमिश्च नातिकाभिः(?) । तस्मात्
शुद्धासु जातिषु विकृतासु च ये स्वराः सन्ति तेषां स्वराणां
श्रुतिवैकल्यात् किं स्यादुत्कर्षापकर्षाभ्यां संकीर्णत्वेन च स्वरा
ग्रामत्वमागताः । तत्र शुद्धाभिः षड्भिः षड्जो विकृताभिर्म-
ध्यम इति द्वाभ्यां च संकीर्णा जाताः । ताभ्यो रागसंभवेति(?)
ग्रामान्यत्वाज्जातिरागान्यत्वम् ।
इदानीमिव स्वराः प्राप्ता *(?) मूर्छनाः कथ्यन्ते । ननु
मूर्छनाशब्दस्य व्युत्पत्ति कीदृशी । लक्षणं च कीदृशं