सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा

स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,416 पृष्ठ

दशमूली करञ्जश्च निर्गुण्डी च जयन्तिका ।

१२२० भैषज्यरत्नावली । [ शिरोरोग-

मध्यमदशमूलतैल ।

दशमूली करञ्जश्च निर्गुण्डी च जयन्तिका ।
धुस्तूरः षट्पलान्भागान्जलद्रोणे विपाचयेत् ।
पादशेषे रसे तस्मिन् कटुतैलं विपाचयेत् ।
तत्कल्कान्दापयेदत्र भागान्षट्स्तोलकान्पृथक् ॥ ५३ ॥

दशमूल, करंजुआ, निर्गुण्डी जयन्ती और धतूरा इनके पत्ते छः छः पल लेकर एक द्रोण जलमें पकावे । जब पकते पकते चौथाई भाग जल शेष रहजाय तब उतारकर छानलेवे । फिर उसमें कडवातैल एक प्रस्थ और उक्त औषधियोंका कल्क छः छः तोले डालकर यथानियम तेलको पकावे ॥ ५२ ॥ ५३ ॥

वातश्लेष्मसमुद्भूतं शिरोरोगं व्यपोहति ।
कासं पञ्चविधं शोथं जीर्णज्वरमपोहति ॥ ५४ ॥
दशमूलमिदं तैलं शिरःकर्णाक्षिरोगनुत् ।
मन्यास्तम्भमन्त्रवृद्धिं श्लीपदं च विनाशयेत् ॥
दशमूलमिदं तैलमश्विभ्यां निर्मितं पुरा ॥ ५५ ॥

यह तेल वात और कफसे उत्पन्नहुए शिरोरोगको दूर करताहै । तथा पाँच प्रकारकी खाँसी, सूजन, जीर्णज्वर, शिर, कान और नेत्रोंके रोग, मन्यास्तम्भ, अन्त्र-वृद्धि और श्लीपदरोगको नष्ट करता है । इस दशमूल तेलको पूर्वकालमें अश्विनी-कुमारोंने निर्माण किया है ॥ ५४ ॥ ५५ ॥

बृहद्दशमूलतैल १-२ ।

पञ्च पञ्च पलं नीत्वा पञ्चमूलीयुगात्पृथक् ।
विपाचयेज्जलद्रोणे चाष्टभागावशेषितम् ॥ ५६ ॥
आर्द्रकस्य रसप्रस्थं निर्गुण्ड्यास्तत्समं भवेत् ।
त्र्यूषणं पञ्चकोलं च जीरकद्वयसर्षपम् ॥ ५७ ॥
सैन्धवं च यवक्षारं त्रिवृता च निशाद्वयम् ।
तोयं च द्विगुणं दत्त्वा कल्कमक्षसमं विदुः ॥ ५८ ॥
सर्वैरेभिः पचेत्तैलं शिरोरोगं व्यपोहति ।
ऊर्ध्वजत्रुजरोगघ्नं वातश्लेष्मगदापहम् ॥ ५९ ॥

-चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । १२२१

एकजे द्वन्द्वजे चैव तथैव सन्निपातिके ।
अर्द्धावभेदके चैव सूर्यावर्त्ते प्रशस्यते ॥
पानाभ्यञ्जननस्येन कर्णरोगे च शस्यते ॥ ६० ॥

१—दशमूलकी प्रत्येक औषधिको बीस बीस तोले लेकर एक द्रोण (३२ सेर) जलमें पकावे। जब पकते २ आठवाँ हिस्सा जल शेष रहजाय तब उतारकर छान लेवे। फिर उसमें अदरखका रस १ प्रस्थ, निर्गुण्डीके पत्तोंका रस एक प्रस्थ तथा त्रिकुटा, पीपल, पीपलामूल, चव्य, चीता, सोंठ, जीरा, कालाजीरा, सफेद सरसों, सैंधानमक, जवाखार, निसोंत, हल्दी और दारुहल्दी इन औषधियोंका कल्क दोदों तोले और पाकके लिये रसोंसे दुगुना जल डालकर सबको यथाविधिसे एकत्र करके तेलको पकावे। यह तेल सम्पूर्ण शिरोरोग, ऊर्ध्वजत्रुजनित रोग और वात तथा कफजन्य रोगोंको दूर करता है। इसको एकदोषज, द्विदोषज तथा त्रिदोषज अर्द्धावभेदक और सूर्यावर्त रोगमें तथा कर्णरोगमें पान, अभ्यञ्जन और नस्यद्वारा प्रयोग करना ॥

दशमूलीशतं ग्राह्यं तथा धुस्तूरकस्य च ॥
शतं पुनर्नवायाश्च निर्गुण्ड्याश्च शतं तथा ॥ ६१ ॥
एतैः कषायैर्विपचेत्कटुतैलाढकं भिषक् ।
वासा वचा देवदारु शठी रास्ना सयष्टिका ॥ ६२ ॥
मरिचं पिप्पली शुण्ठी कारवी कट्फलं तथा ।
करञ्जं शिग्रु कुष्ठं च चिञ्चा च वनशिम्बिका ॥ ६३ ॥
चित्रकं च पृथग् भागान् दत्त्वा चैषां पलोन्मितान् ॥ ६४॥

२—दशमूल, धतूरा, पुनर्नवा और निर्गुण्डी ये प्रत्येक औषधि सौ सौ पल लेकर एक द्रोण जलमें पकावे। चतुर्थांश शेष रहनेपर उतारकर छानलेवे। फिर उसमें कडवा तेल एक आढक तथा अडूसा, वच, देवदारु, कचूर, रास्ना, मुलहठी, मिरच पीपल, सोंठ, कालाजीरा, कायफल, करञ्ज, सहिंजना, कूठ, इमली, वनसेम और चीतेकी जड इन सबका कल्क पृथक् पृथक् चार चार तोले डालकर उत्तम प्रकार तेलको सिद्ध करे ॥ ६१-६४ ॥

श्लैष्मिकं सन्निपातोत्थं वातश्लेष्मोद्भवं तथा ।
कर्णशूलं शिरःशूलं नेत्रशूलं च दारुणम् ॥
निहन्ति दशमूलाख्यं तैलमेतन्न संशयः ॥ ६५ ॥