औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 183, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ेंऔर वर्षा की अभ्यर्थना भले ही करें परन्तु भोली मछलियों के समान चंचल
मन्दराचल से भी स्थिर आभ्यन्तरिक जलवाले समुद्र के लिए तो दोनों ही
( ग्रीष्म की निन्दा और मेघ की अभ्यर्थना ) कल्पनातीत हैं।
अत्र ग्रीष्मं द्विषन्तु मेघागमं सङ्कटस्वभावा विकटा विस्तीर्णाश्च
तटाकाः प्रार्थयन्ताम्, महाब्धेस्तु बालशफरीलोलाचलेन्द्रनिश्चलकुक्षिपयसो
ग्रीष्मघनागमावप्यगणनीयाविति यदुक्तम्, तत्र तडागविशेषणयोः सङ्कट-
विकटपदयोः परस्परविरुद्धार्थयोरनौचित्यं स्पष्टमवभासते, सङ्कटस्वभाव-
स्य हि विकटत्वं विस्तीर्णत्वं नोपपद्यते । अथ स्वभावे सङ्कटत्वमाकारे विक-
टत्वम्, तदपि तटाकस्य निश्चेतनस्य स्वभावाभावादनुपपन्नमेव ॥ २३ ॥
अत्र पद्ये, “सङ्कटस्वभावाः सङ्कुचितप्रकृतयो विकटा विस्तीर्णा-
स्तटाकाः कासाराः, ग्रीष्मं द्विषन्तु, मेघागमं प्रार्थयन्ताम्, शिशु-प्रोष्ठोव--
च्चञ्चलमन्दराचलशान्ताभ्यन्तरिकजलस्य महाब्धेर्ग्रीष्ममेघागमावुभावप्य-
गणनीयावेवेति” यत्प्रतिपादितं तत्र परस्परविरुद्धार्थयोस्तडागविशेषण-
भूतयोः सङ्कटस्वभावस्य सङ्कुचितप्रकृतेर्विकटत्वं विस्तीर्णत्वं, नोपपद्यते
न युक्तियुक्तं भवति । अथ यदि स्वभावे संङ्कटत्वमाकारे विकटत्वमित्यु-
च्येत तर्हि तदपि निश्चेतनस्याप्राणिनस्तटाकस्य स्वभावाभावात्स्वभावस्य
प्राणिवृत्तित्वेनाचेतने कासारे तदभावादिति भावः, अनुपपन्नमेव ॥२३॥
इस पद्य में “संकटस्वभाव वाले और विस्तीर्ण तड़ाग ग्रीष्म की निन्दा और
वर्षा की अभ्यर्थना भले ही करें परन्तु छोटी (पोठिया) मछलियों के समान
चंचल मन्दराचल से भी निश्चल आभ्यन्तरिक जलवाले समुद्र के लिए दोनों ही
कल्पनायें भावशून्य हैं” ऐसा जो कहा गया है उसमें परस्पर विरुद्ध अर्थवाले
तड़ाग के विशेषणभूत संकट और विकट पद का अनौचित्य स्पष्ट अवभासित
होता है, क्योंकि संकट (संकुचित) स्वभाववालों के लिए विकटता (विस्तीर्णता)
पूर्णतः अनुपयुक्त है । यदि स्वभाव में संकटता और आकार में विकटता ऐसा
कहकर अर्थ की संगति लगायी जाय तो भी स्वभाव के प्राणिवृत्ती-धर्म होने के
कारण अचेतन तड़ाग के लिए वह अयुक्त ही कहा जायगा ॥ २३ ॥
उपसर्गौचित्यं दर्शयितुमाह-
योग्योपसर्गसंसर्गैनिरर्गलगुणोचिता ।
सूक्तिर्विवर्धते सम्पत्सन्मार्गगमनैरिव ॥ २४ ॥