आत्मतत्त्वविवेक / बौद्धधिक्कार (उदयनाचार्य - महामहोपाध्याय पं. केदारनाथ त्रिपाठी सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)
Atmatattvaviveka of Udayanacharya
आचार्य उदयन (व्याख्याकार: पं. केदारनाथ त्रिपाठी) द्वारा
समवलीयन्ते" इत्यादीनि ।
तस्मादभ्यासकामोऽप्यपदद्वाराणि विहाय द्वारैरेव प्रवि-
शेत्, यतो मार्गविमार्गसंमोहमाशङ्कमानैरुच्यते "लक्ष्येण
धनुषा योग" इति ।
बहुतरपरतन्त्र प्रान्तरध्वान्तभीत-
स्तिमितपथिकरक्षासार्थवाहेन यत्नात् ।
तदिदमुदयनेन न्यायलोकागमानां
व्यतिहतिमवधूय व्यञ्जितं वर्त्म मुक्तेः ॥ १ ।
विषयक मनन एव साक्षात्कारमें संलग्न"। आप्तकाम वह है, जिसने
आत्मविषयक साक्षात्कार प्राप्त कर लिया है। ऐसा व्यक्ति "ब्रह्म व
सन्' अर्थात् ब्रह्मके समान निरञ्जन होकर 'ब्रह्म व समभ्येति" अर्थात्
केवलात्मा बन जाता है या कैवल्य प्राप्त कर जाता है। उसके प्राण
उत्क्रमण नहीं करते किन्तु उस आत्मामें ही लीन हो जाते हैं। अर्थात्
वह व्यक्ति जीवन मरणसे रहित हो जाता है।
इसलिये मोक्षनगरमे प्रवेश पानेके लिए अभ्यासकी कामना
करनेवाला व्यक्ति भी चार्वाकादि मतरूप अपद्वारोंका परित्यागकर कर्म-
मीमांसाप्रभृति द्वारोंसे ही प्रवेश करे। क्योंकि मार्ग और विमार्गके
सम्बन्धमे लोगोंको भ्रम हो जानेकी आशङ्का करते हुए आचार्योंने उससे
बचनेके लिए कहा है कि लक्ष्यके साथ धनुषका (धनुर्बाणका) संयोग
कदाचित् ही होता है। यदि होता भी है तो तभी, जब कि लक्ष्य तक
पहुंचा सकनेवाला धनुषका मार्ग ठीक हो ॥
परशास्त्र अनेक घन मार्गगत अज्ञानरूप-
अतिघोर तमसे भीत निष्क्रिय पांथजनके प्राणके-
रक्षार्थ, उदयन मार्गदर्शकने, हटा व्याघातको-
श्रुति-न्याय आलोकसे सुझाया मुक्तिके शुभ पथको ॥१॥
अनुपलम्भवादः ४७
नास्य श्लाघामकलितगुणः पोपयन् प्रीतये नः,
कोऽन्धैश्चित्रस्तुतिशतविधौ शिल्पिनः स्यात् प्रकर्षः ?
निन्दामेव प्रथयतु जनः, किन्तु दोषान्निरूप्य,
प्रेक्षांस्तथ्यस्खलितकथनं प्रीणयेदेव भूयः ॥२॥
इति श्रीमदाचार्योदयनकृत आत्मतत्वविवेकः सम्पूर्णः ॥
गुणरहित जनोंसे की गयी भी बड़ाई,
नहिं कथमपि होगी प्रीतिदा लेशतोऽपि ।
शतविध बहुअन्धोंसे स्तुता भी, गुणीकी,
सुभग छवि, बढ़ाती कीर्ति क्या स्वल्पतोऽपि ? ॥२॥
मनुजगण बढ़ावे मात्र निन्दा, परन्तु,
त्रुटि यदि इसमे हो तो उसे, ही दिखाकर ।
यदि अवगुण सच है, तो बताना बुधोंको—
अतिशय वह होगा सर्वदा ही सुखाकर ॥३॥
इति न्यायवेदान्तसाङ्ख्ययोगाचार्य श्रीकेदारनाथत्रिपाठिप्रणीतः
आत्मतत्त्वविवेकस्य सविवेचनानुवादः
सम्पूर्णः ।
- श्रीकृष्णार्पणमस्तु *
परिशिष्टम्
आत्मतत्त्वविवेकस्थपूर्वपक्षसन्दर्भस्थलानि
आत्मतत्त्वविवेक पृ० ४
यत् सत् तत् क्षणिकं यथा जलधरः,
सन्तश्च भावा इमे,
सत्ता शक्तिरिहार्थकर्मणि मितेः,
सिद्धेषु सिद्धा न सा।
नाप्येकैव विधाऽन्यदापि परकृन्—
नैव क्रिया वा भवेत्,
द्विधाऽपि क्षणभङ्गसङ्गतिरतं
साध्ये च विश्राम्यति ॥
ज्ञानश्रीमित्रनिबन्धावली क्षणभङ्गाध्याय, पृ० १ श्लोक २
सामर्थ्यं हि करणत्वं वा योग्यता वा...व्यावृत्तिभेदादयमदोषः।
आ०त०वि० पृ० ६
समर्थव्यवहारयोग्यताजननयोर्भिन्नव्यावृत्तिकतया साध्याविशिष्टत्वं
हेतोरिति दूषणमनवकाशम्
ज्ञा० मि० नि० पृ० १२
आ० त० वि० पृ० १२—कथ करणाकरणे ? ...
कार्याणि हि विलम्बन्ते कारणसन्निधानतः ।
समर्थहेतुसद्भावे क्षेपस्तेषां तु किं कृत ॥
ज्ञा० मि० नि० पृ० १७ तथा तत्त्वसङ्ग्रहः पृ० ३९५
आ० त० वि० पृ० १२—उथापि योऽय सहकारि
तस्य च भावस्य यादृशश्चरमक्षणेऽक्षेपक्रियाधर्मो स्वभावः, तादृश
एव चेत् प्रथमक्षणेऽपि, तदैव गीर्वाणशापशतेनापि नापहस्तयितुं
शक्तः।
ज्ञा० मि० नि० पृ० १९
४७६ आत्मतत्त्वविवेके
आ० त० वि० पृ० १५७—मिथ सम्भिन्नाकारा---
पररूप स्वरूपेण
प्र० वा० स्वा० अ० प० श्लो० ६८
आ० त० वि० पृ० १५८
एकप्रत्यवमर्शस्य हेतुत्वाद्धीरभेदिनी ।
एकधीहेतुभावेन व्यक्तीनामप्यभिन्नता ॥
प्र० वा० स्वा० अ० परि० श्लो० १०९
आ० त० वि० पृ० १६७
न याति न च तत्रासीत्
प्र० वा० स्वा० अ० परि० श्लो० १५२
आ० त० वि० पृ० १७०—नापि ज्ञानतो बाधकम्
न तस्माज्जातिसिद्धिरध्यक्षात्
नाप्यनुमानात्
शब्दैस्तावन्मुख्यमाख्यायतेऽर्थ
ज्ञा० मि० नि० अपोहप्रकरणम् पृ० २२१–२०२
आ० त० वि० पृ० १७४
धर्मस्य कस्यचिदपि वस्तुनि मानसिद्धा ।
ज्ञा० मि० नि० पृ० ८९
रत्नकीर्तिनि० पृ० ८८
आ० त० वि० पृ० १७६—तस्माच्छब्दैः कि वाच्यम्
यदा तु शब्दै कि वाच्यमित्यनुयोग तदा ।
ज्ञा० मि० नि० अपोहप्रकरणम् पृ० २३२
आ० त० वि० पृ० १७८—सहोपलम्भनियम
दर्शनोपाधिरहितस्याग्रहात् तद्ग्रहे ग्रहात् ।
दर्शन नीलनिर्भास नार्थो बाह्योऽस्ति केवलम् ॥
प्र० वा० प्र० परि० श्लो० ३३५
सहोपलम्भनियमादभेदो नीलतद्धियो
ज्ञा० मि० नि० पृ० ५६९
आ० त० वि० पृ० १७९–१८०—बाह्यस्यैव विरुद्धधर्माध्यासादूभयम्
र० की० नि० चित्राद्वैतप्रकाशवादः पृ० १३६
परिशिष्टम् ४७७
आ० त० वि० पृ० १८६
चित्रैकव्यवहारोऽपि भेदापोहपरो मतः ।
एकानेकवियुक्तो हि प्रकाशः केवलोऽत्र सन् ॥
ज्ञा० मि० नि० अद्वैतविन्दुप्रकरणम् पृ० ३६३
आ० त० वि० पृ० १९१—चित्राकारमिति चेत्
र० की० नि० चित्राद्वैतप्रकाशवादः पृ० १३६
आ० त० वि० पृ० १९२—१९३
यदि स्वरूपमाकाराः
मिथस्तथापि
अलीकमन्यत्वेऽपीदम्
ज्ञा० मि० नि० अद्वैतविन्दुप्रकरणम्
आ० त० वि० पृ० १९५—स्वस्य वेदनमिति न्याय व्यापारनिबन्धनः ˙
उत्पादमात्रेऽतिशयान्तरे वा ।
ज्ञा० मि० नि० अद्वैतविन्दुप्रकरणम् पृ० ३५९
आ० त० वि० पृ० १९६—न तत् कस्यचित् , किन्तु वेदनमात्रम्
इयमेवात्मसंवित्तिरस्य याऽजडता
ज्ञा० मि० नि० ( साकारसिद्धिशास्त्रम् ) पृ० ४७१
आ० त० वि० पृ० १९९—बहिरन्तरुभयथाऽपि ॰॰॰
प्रकाशमानं नीलादि जड वा अजड वा ˙
ज्ञा० मि० नि० पृ० ३५०
आ० त० वि० पृ० २०३—अस्तु तर्हि तृतीया ॰॰
वेद्यवेदकयो रूप नियत यदि लक्षितम् ।
तदुपादानपर्यन्ते. सामग्रीशक्तिरुच्यताम् ॥
ज्ञा० मि० नि० अद्वैतविन्दुप्रकरणम् पृ० ३५२
आ० त० वि० पृ० २०७–२०८—न तु स्वमपि विचारासहमित्यहेयमेव ॰॰ ˙
हेयहीनस्य का मुक्तिः,
केन वाप्युपदिश्यते । ( बौद्धकारिका )
आ० त० वि० पृ० २०९—एवं ज्ञातु निर्वक्तुं वा न शक्यते—
बुद्ध्या विविच्यमानानां स्वभावो नावधार्यते । ( बौद्धकारिका )
४७८ आत्मतत्त्वविवेके
आ० त० वि० पृ० २१५—प्रकाशस्य सतः
ज्ञायते ऽनेनेति ज्ञान जानातीति वेति विकल्पजातस्य निरासः कृतः ।
ज्ञा० मि० नि० अद्वैतविन्दुप्रकरणम् पृ० ३४६
आ० त० वि पृ० २१५—सामग्रीशक्तिरेवोत्तरम्
सामग्रीशक्तिरुत्तरमिति ।
ज्ञा० मि० नि० अद्वैतविन्दुप्रकरणम् पृ० ३५२
आ० त० वि० पृ० २१९—वासनावशाद् विशेषा स्फुरन्ति*
तस्मात् वासना
ज्ञा० मि० नि० अपोहप्रकरणम् पृ० २२०
आ० त० वि०० पृ० २२०—न ग्राह्यभेदभवधूय
नाकारभेदमवधूय
ज्ञा० मि० नि० साकारसिद्धिशास्त्रम् पृ० ३८६
आ० त० वि० पृ० २३४—नैद् स्थूलम् ( अवयविनिषेध )
अणव एव हि विशिष्टोत्पन्ना द्रव्यद्वय वा संयोगशून्यं तत्तद्बुद्धि-
साधनम् इति किमवयव्यादिना । तस्मादवयवी संयोगाद्यश्च
सवृत्तिसन्त इति ।
ज्ञा० मि० नि० क्षणभङ्गाध्यायः पृ० ७
आ० त० वि० पृ० २६२—न हि तदेक रूपम्
ज्ञा० मि० नि० साकारसिद्धिशास्त्रम् पृ० ४५५
आ० त० वि० पृ० २६५—अस्तु तर्हि परमाणुविवृत्ते सर्वविलोप
न परीक्षाक्षमञ्चाणु कुत कस्य कदा भिदा ।
ज्ञा० मि० नि० साकारसङ्ग्रहसूत्रम् पृ० ५७१
आ० त० वि० पृ० २७०—षट्केन युगपद्योगात्
षट्केन युगपद्योगात् ,
परमाणोः षडंशता ।
दिग्देशभेदतश्छाया—
वृतिभ्या चापि चांशता ॥
( बौद्धकारिका )
परिशिष्टम् ४७९
आ० त० वि० पृ० ३२६—नाप्यसम एव सहोपलम्भनियमः ...
सहोपलम्भनियमात्
ज्ञा० मि० नि० पृ० ५६९
आ० त० वि० पृ० ३३७—अशाब्दत्वात्
शाब्दादिविकल्पा व्यावृत्तिमात्रविषयतया अवस्तुका भवन्तीति
बौद्धमतम् ।
आ० त० वि० पृ० ३४६
अभ्रान्तिसमतैकावसायः प्रकृतिविक्रिये ।
ततो हेतुबलस्योपादानोपादेयलक्षणम् ॥ (बौद्धकारिका)
आ० त० वि० पृ० ३९१
दृश्यश्चेद् व्यतिरेकसिद्धिम न सा
कार्यत्वस्य विपक्षवृत्तिहतये
ज्ञा० मि० नि० पृ० २८५
आ० त० वि० पृ० ३९७—शरीरस्य च नोपाधित्वम्
कर्तुरपि करादिव्यापारमात्रेण...
ज्ञा० मि० नि० पृ० २५८
आ० त० वि० पृ० ४२०—एकत्वे प्रमाणाभावः
एकत्वे सिद्धे साध्यमशेषमाकृष्यते, न च तन्निश्चये किञ्चन्
निबन्धनमस्ति ।
ज्ञा० मि० नि० पृ० २६९
पन्ना उलटिये