अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

Name: अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)
Author: जयदत्त सूरि (सम्पादक: उमेशचन्द्र गुप्त कविरत्न)

Ashvavaidyaka of Jayadatta Suri with Commentary

जयदत्त सूरि (सम्पादक: उमेशचन्द्र गुप्त कविरत्न) द्वारा

DevanagariHindipublished522 पृष्ठ

पृष्ठ 508स्थायी लिंक

६० परिशिष्टे [१५ अध्यायः।
सामान्येन प्रदिष्टोऽयमगदो विषनाशनः।
पृथक् पृथग्विभागेन कर्त्तव्यं साम्यतः परम्¹ ॥ ३॥
त्रिविधं कीर्त्तितं चैव कृत्रिमञ्च ततःपरम्।
त्रिविधं कीर्त्तितं प्राज्ञैर्विषज्ञानविचक्षणैः ॥ ४॥
स्थावरं कन्दजं² प्रोक्तं जङ्गमं सत्वसंस्थितम्³।
कृत्रिमं योगजं प्रोक्तं त्रिविधं विषमुच्यते ॥ ५॥
यदा स्थिरं समश्नन्ति कदाचित्तुरगोत्तमाः।
तदा कार्यं विधानज्ञैरगदस्य प्रयोजनम्॥ ६॥
केशरं पद्मनालञ्च सौपर्णी⁴ बदरीफलम्।
तक्रमिश्रं हये दत्तं सर्व्वथा विषनाशनम्⁵ ॥ ७॥
सौपर्णी सिन्धुवारश्च नागवल्ली जटा तथा।
विषार्त्तं प्राप्य संमिश्रं दुग्धे स्यादायूधी हयः⁶ ॥ ८॥
अश्वगन्धा रुहा एला⁷ घृतमिश्रा प्रयोजिता।
विषनाशं नयत्याशु जङ्गमं हयगात्रतः॥ ६॥

१। कर्त्तव्यः संमतः परः। कः।
२। सङ्गजं। कः।
३। सत्त्वमाश्रितं। कः।
४। सौवर्णी। कः।
५। क्रममिश्रं हये दत्तं विषनाशनकरं परम्। कः।
६। क्षामा युधा हयः। कः।
७। पिष्टा। कः।

पृष्ठ 509स्थायी लिंक

१६ अध्यायः।] विषविवरणम् । ६१
मूलं चन्दनवृक्षस्य माषचूर्णपरिस्रुतम्।
जङ्गमस्य विषस्याशु प्रकरोति च संक्षयम्¹॥ १० ॥
तक्रं केशरसंयुक्तं विषं सद्यो नवाभ्रकम्।
हयस्य जङ्गमं नाशं विषन्नयति² तत्क्षणात् ॥ ११ ॥
सौपर्णी³ विषकङ्कोली पिष्ट्वा मद्येन भाविता।
जङ्गमं गाचतः कृत्स्नं विषन्नयति तत्क्षणात्⁴ ॥ १२ ॥
एला कङ्कोलिकामूलं सौपर्णीघृतमिश्रितम्।
विषनाशं करोत्याशु नस्यदानेन वाजिनाम् ॥ १३॥
कौसुम्भं केशरं लाक्षा माक्षिका नाकुली तथा⁵।
कृत्रिमस्य विषस्या⁶शु प्रकरोति च संक्षयम् ॥ १४ ॥
चम्पकं⁷ मालतीमूलमुन्मत्तकरसं तथा।
अश्वानां नाशयेत्याशु विषं जङ्गममाश्रितम्⁸ ॥ १५ ॥
इति श्रोनकुलकृतेऽश्वचिकित्सिते विषयोगाध्यायः
षोडशः ॥

१। करोति ह्यसंक्षयम् । कः।
२। जङ्गमविषं ध्रुवं नश्यति । कः।
३। सौवर्णी । कः।
४। जङ्गमं गात्रसंमिश्रं विषं नाशयति क्षणात् । कः।
५। साकुला तुला । कः।
६। कान्तामस्य विषस्य । कः।
७। माक्षिकं । कः।
८। आहतम् । कः।

पृष्ठ 510स्थायी लिंक

[ ५२ ]
अथाष्टादशोऽध्यायः।*
अश्वशालाविधिः।
नृपवेश्मवामभागे शुभदिने तु कारयेद्धयागारम्।
पूज्यश्रियं प्रयत्नादुच्चैःश्रवसं प्रतिष्ठाप्य ॥ १ ॥
सुशुभे भूमिविभागे पूर्व्वोत्तरप्लवविधानात्।
तस्मिन् शालां शिष्टां दशहस्तसमुच्छ्रितां दृढां कुर्य्यात् ॥२॥
खादनकोष्ठकमस्मिन् हस्तद्वितयं समुच्छ्रितं कुर्य्यात्।
संस्थाप्य वृषभगावौ सप्ताहं वाजिशालायाम् ॥ ३ ॥
अत ऊर्द्धन्तु हुताग्निः प्रवेशयेद्वाजिनो यथायोग्यम्।
कुशलैस्तरुगैर्दक्षैरनुकूलैः स्थानपालैश्च ॥ ४ ॥
कृतमङ्गलसंस्कारा बन्धव्यास्तेऽथ चोत्तराभिमुखाः।
नात्यायता न शिथिलाः स्थाने वा दक्षिणाभिमुखम् ॥५॥
वैद्यानां तुरगाय समीपं गृहं कारयेत् पूर्व्वम्।
कार्पासिकेन सूत्रेण माक्षिकाणां निवारणम् ॥ ६॥
गन्धैर्माल्यैर्धूपैः स्थानानि विभूषयेदलङ्कारैः।
सविशेषं त्वद्यपोती हुताग्निं पूरयेद्विद्वान् ॥ ७ ॥

सप्तदशाध्यायो नाधिगम्यते।

पृष्ठ 511स्थायी लिंक

१८ अध्यायः।] परिशिष्टे ६९
खच्छिद्रं नातियवसं यथा पश्यन्ति वाजिनः।
स्थानं चैव पृथक् प्राप्तं प्रयत्नं रोगिणां न वै ॥ ८ ॥
कोष्ठी कुष्ठी ज्वरी यक्ष्मी परस्परं दूषयति क्षारैः।
तिथिवारे केशांश्च खुरांश्च प्रघ्नन्ति दीर्घान् ॥ ९ ॥
अश्वस्याङ्गे प्रलिपेद्धरिद्रया वरिष्ठया मङ्गल्या च।
सुपवित्त्रान् दोषघ्नैर्विभूषयेदलङ्कारैः ॥ १० ॥
इति श्रीनकुलकृतेऽश्वचिकित्सितेऽश्वशालाविधि-
रष्टादशोऽध्यायः॥
समाप्तश्चायं ग्रन्थः।
शुभम्।

पृष्ठ 512स्थायी लिंक

Digitized by Google

पृष्ठ 513स्थायी लिंक

Narada Pancharatna, Fasc. IV .. .. Rs. 0 6
Parisishṭa parvan (Sans.) Fasc. I—IV @ /6/ each .. 1 8
Pingala Chhandaḥ Sūtra, (Sans.) Fasc. II—III @ /6/ each .. 0 12
Prithiráj Rásau, (Sans.) Fasc. I—VI @ /6/ each .. 2 4
Ditto (English) Fasc. I .. .. 0 12
Pálí Grammar, (English) Fasc. I and II @ /6/ each .. 0 12
Prákṛita Lakshanam, (Sans.) Fasc. I .. .. 1 8
Parásara Smriti (Sans.) Fasc. I—V @ /6/ each .. .. 1 14
Srauta Sútra of Ápastamba, (Sans.) Fasc. I—XII @ /6/ each .. 4 8
Ditto Kátyáyana, (Sans.) Fasc. I—XI @ /6/ each .. 4 2
Ditto Lát́yáyana (Sans.) Fasc. I—IX @ /6/ each .. 3 6
Ditto Sánkháyana (Sans) Fasc. I—III @ /6/ each .. 1 2
Sáma Veda Samhitá, (Sans.) Vols 1. Fasc. 1—10; II, 1—6; III, 1—7;
IV, 1—6; V, 1—8; @ /6/ each Fasc. .. .. 18 14
Sáhitya Darpana, (English) Fasc. I—IV @ /6/ each .. .. 1 8
Sánkhya Aphorisms of Kapila, (English) Fasc. I and II @ /6/ each .. 0 12
Sarva Darśana Sangraha, (Sans.) Fasc. II .. .. 0 6
Sankara Vijaya, (Sans.) Fasc. II and III @ /6/ each .. .. 0 12
Sánkhya Pravachana Bháshya, Fasc. III (English preface only) .. 0 6
Sánkhya Sára, (Sans.) Fasc. I .. .. .. 0 6
Suśruta Samhitá, (Eng.) Fasc. I and II @ /12/ each .. .. 1 8
Taittiríya Áranya Fasc. I--XI @ /6/ each .. .. 4 2
Ditto Bráhmana (Sans.) Fasc I—XXIV @ /6/ each .. 9 0
Ditto Samhitá, (Sans.) Fasc I—XXXIII @ /6/ each .. 12 6
Ditto Prátisákhya, (Sans.) Fasc. I—III @ /6/ each .. 1 2
Ditto and Aitareya Upanishads, (Sans.) Fasc. II and III @ /6/ each 0 12
Tándyá Bráhmana, (Sans.) Fasc. I—XIX @ /6/ each .. 7 2
Tattva Chintámani, Fasc. I—V (Sans.) @ /6/ each .. .. 1 14
Uttara Naishadha, (Sans.) Fasc. III—XII @ /6/ each .. 3 12
Uvásagadasáo, Fasc. I and II @ /12/ .. .. .. 1 8
Váyu Purána, (Sans.) Vol. I, Fasc. 1—6; Vol. II, Fasc. 1—6, @ /6/
each Fasc .. .. .. .. 4 8
Vishnu Smriti, (Sans.) Fasc. I—II @ /6/ each .. .. 0 12
Vivádáratnákar, Fasc. I—IV @ /6/ each .. .. 1 8
Vrihannáradíya Purána, Fasc. I and II @ /6/ .. .. 0 12
Yoga Sútra of Patanjali, (Sans. & English) Fasc. I—V @ /14/ each .. 4 6
The same, bound in cloth .. .. .. .. 5 2
Arabic and Persian Series.
'Alamgírnámah, with Index, (Text) Fasc. I—XIII @ /6/ each .. 4 14
Aín-i-Akbarí, (Text) Fasc. I—XXII @ 1/ each .. 22 0
Ditto (English) Vol. I (Fasc. I—VII) .. .. .. 12 4
Akbarnamah, with Index, (Text) Fasc. I—XXXVI @ 1/ each .. 36 0
Bádsháhnámah with Index, (Text) Fasc. I—XIX @ /6/ each .. 7 2
Beale's Oriental Biographical Dictionary, pp. 291, 4to., thick paper,
@ 4/12; thin paper .. .. .. .. 4 8
Dictionary of Arabic Technical Terms and Appendix, Fasc. I—XXI @
1/ each .. .. .. .. 21 0
Farhang-i-Rashídí (Text), Fasc. I—XIV @ 1/ each .. .. 14 0
Fihrist-i-Túsí; or, Túsy's list of Shy'ah Books, (Text) Fasc. I—IV @
/12/ each .. .. .. .. .. 3 0
Futúh-ul-Shám Wáqidí, (Text) Fasc. I—IX @ /6/ each .. 3 6
Ditto Azádí, (Text) Fasc. I—IV @ /6/ each .. .. 1 8
Haft Asmán, History of the Persian Masnawi (Text) Fasc. I .. 0 12
History of the Caliphs, (English) Fasc. I—VI @ /12/ each .. 4 8
Iqbálnámah-i-Jahangírí, (Text) Fasc. I—III @ /6/ each .. 1 2
Iṣábáh, with Supplement, (Text) 42 Fasc. @ /12/ each .. .. 31 8
Maghází of Wáqidí, (Text) Fasc. 1--V @ /6/ each .. .. 1 14
Muntakhab-ul-Tawáríkh, (Text) Fasc. I—XV @ /6/ each .. 5 10
Muntakhab-al-Tawáríkh (English) Vol. II, Fasc. I—IV @ /12/ each .. 3 0
Muntakhab-ul-Lubáb, (Text) Fasc. I—XXIX @ /6/ each .. 7 2
(Turn over.)

पृष्ठ 514स्थायी लिंक

Ma'ásir-i-'Álamgírí (Text), Fasc. I—VI @ /6/ each .. Rs. 2 4
Nokhbat-ul-Fikr, (Text) Fasc. I .. .. 0 6
Nizámí's Khiradnámah-i-Iskandarí, (Text) Fasc. I and II @ /12/ each .. 1 8
Suyútí's Itqán, on the Exegetic Sciences of the Koran, with Supplement,
(Text) Fasc. II—IV, VII—X @ 1/ each .. .. 7 0
Tabaqát-i-Náṣirí, (Text) Fasc. I—V @ /6/ each .. .. 1 14
Ditto (English) Fasc. I—XIV @ /12/ each .. .. 10 8
Táríkh-i-Fírúz Sháhí, (Text) Fasc. I—VII @ /6/ each .. .. 2 10
Táríkh-i-Baihíqí, (Text) Fasc. I—IX @ /6/ each .. .. 3 6
Wís o Rámín, (Text) Fasc. I—V @ /6/ each .. .. 1 14
Zafarnámah, Fasc. I—VI @ /6/ each .. .. 2 4
ASIATIC SOCIETY'S PUBLICATIONS.

ASIATIC RESEARCHES. Vols. VII, IX to XI; Vols. XIII and XVII, and
Vols. XIX and XX @ /10/ each .. Rs. 80 0
Ditto Index to Vols. I—XVIII .. 5
PROCEEDINGS of the Asiatic Society from 1865 to 1869 (incl.) @ /4/ per
No.; and from 1870 to date @ /6/ per No.
JOURNAL of the Asiatic Society for 1843 (12), 1844 (12), 1845 (12), 1846
(5), 1847 (12), 1848 (12), 1850 (7), @ 1/ per No. to Subscri-
bers and @ 1/8 per No. to Non-Subscribers; and for 1851 (7),
1857 (6), 1858 (5), 1861 (4), 1864 (5), 1865 (8), 1866 (7), 1867 (6),
1868 (6), 1869 (8), 1870 (8), 1871 (7), 1872 (8), 1873 (8), 1874 (8), 1875
(7), 1876 (7), 1877 (8), 1878 (8), 1879 (7), 1880 (8), 1881 (7), 1882 (6),
1883 (5), 1884 (6), 1885 (6) @ 1/ per No. to Subscribers and @ 1/8
per No. to Non-Subscribers.
N. B. The figures enclosed in brackets give the number of Nos. in each Volume.
Centenary Review of the Researches of the Society from 1784—1883 .. 8 0
General Cunningham's Archæological Survey Report for 1863-64 (Extra
No., J. A. S. B., 1864) .. .. .. 1 8
Theobald's Catalogue of Reptiles in the Museum of the Asiatic Society
(Extra No., J. A. S. B., 1868) .. .. .. 1 8
Catalogue of Mammals and Birds of Burmah, by E. Blyth (Extra No.,
J. A. S. B., 1875) .. .. .. 3 0
Sketch of the Turki Language as spoken in Eastern Turkestan, Part II,
Vocabulary, by R. B. Shaw (Extra No., J. A. S. B., 1878) .. 3 0
Introduction to the Maithilí Language of North Bihár, by G. A. Grierson,
Part I, Grammar (Extra No., J. A. S. B., 1880) .. .. 1 8
Part II, Chrestomathy and Vocabulary (Extra No., J. A. S. B., 1882) .. 3 0
Anis-ul-Musharrahin .. .. .. 3 0
6 Catalogue of Fossil Vertebrata .. .. .. 2 0
Catalogue of the Library of the Asiatic Society, Bengal .. .. 3 8
Examination and Analysis of the Mackenzie Manuscripts by the Rev.
W. Taylor .. .. .. 2 0
Han Koong Tsew, or the Sorrows of Han, by J. Francis Davis .. 1 8
Iṣṭiláhát-uṣ-Ṣúfíyah, edited by Dr. A. Sprenger, 8vo. .. .. 1 0
Ináyah, a Commentary on the Hidayah, Vols. II and IV, @ 16/ each .. 32 0
Jawámi-ul-'ilm ir-riyází, 168 pages with 17 plates, 4to. Part I .. 2 0
Khizánat-ul-'ilm .. .. .. 4 0
Mahábhárata, Vols. III and IV, @ 20/ each .. .. 40 0
Moore and Hewitson's Descriptions of New Indian Lepidoptera,
Parts I—II, with 5 coloured Plates, 4to. @ 6/ each .. 12 0
Purana Sangraha, I (Markandeya Purana), Sanskrit .. .. 1 0
Sharaya-ool-Islám .. .. .. 4 0
Tibetan Dictionary by Csoma de Kőrös .. .. 10 0
Ditto Grammar .. .. .. 8 0
21, Vuttodaya, edited by Lt.-Col. G. E. Fryer .. .. 2 0
Notices of Sanskrit Manuscripts, Fasc. I—XXI @ 1/ each .. .. 21 0
Nepalese Buddhist Sanskrit Literature, by Dr. R. L. Mitra .. .. 5 0
N.B. All Cheques, Money Orders &c. must be made payable to the "Treasurer
Asiatic Society" only.
7426
23

पृष्ठ 515स्थायी लिंक

This book is a preservation photocopy.
It was produced on Hammermill Laser Print natural white,
a 60 # book weight acid-free archival paper
which meets the requirements of
ANSI/NISO Z39.48-1992 (permanence of paper)
Preservation photocopying and binding
by
Acme Bookbinding
Charlestown, Massachusetts
1996