अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

७ अध्यायः ।] वल्गादिविवरणम् । ८३
वल्गाश्च संप्रवक्ष्यामि मुनिभिः परिकीर्त्तिताः १ ।
पुष्यदन्ती च गोकर्णी तूलोलूला सुखोद्वृता ॥ ३० ॥
नागपीडो पुष्यधारी दुर्मुखी च रजस्तनी२ ।
द्विकस्ती चैकहस्ती च शुभगा शोभना मता ॥ ३१ ॥
इत्येता द्वादश३ वल्गा मुनिभिः परिकीर्त्तिताः ।
आरूढः कर्णमध्ये तु मनो लक्षति वाजिनः ॥ ३२ ॥
शनैस्तु वाहयेत्पूर्व्वं पश्चात् पुलकमादिशेत् ।
न वक्रो न तथोत्तानो न कुब्जो नाप्यधोमुखः ॥ ३३ ॥
न भवेत् स्तब्धगात्रस्तु स भवेदश्ववाहकः ।
स्थिरोरुः स्थिरपार्श्वश्च त्रिकोन्नतः स्थिरासनः ॥ ३४ ॥
३० । वल्गाश्चमुखरज्जुः । सा च पुष्यदन्त्यादिभेदेन द्वादशधा । हय-
लीलावत्यान्तु उत्क्षिप्त्यादिभेदेन चतुर्द्दशविधा । तदुक्तं,– “उत्क्षिप्ता
शिथिला तथोत्तरवती मन्दा च वैहायसी विचित्रैककराङ्कुशन्धरश-
मोत्कीर्णा विभक्ता तथा । अत्युत्क्षिप्तप्रतलोद्धृते खलु तथा व्यागूढ-
गोकर्णिके वाहानां कथिताश्चतुर्द्दशविधा वल्गाप्रभेदाः समाः”–
इति ॥
३३ । पूर्व्वं प्रथमम् ।
१ । याः प्रकीर्त्तिताः । गः ।
२ । दृढमुष्टिश्च कुच्छनी । गः ।
३ । द्वादशाः । गः ।