अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

७ अध्यायः।] धारागतिविवरणम् । ८१
पञ्च धाराः प्रवक्ष्यामि ऋषिभिर्याः१ प्रकीर्त्तिताः ।
प्रथमा विक्रमा धारा द्वितीया पुलका स्मृता ॥ २४ ॥
तृतीया पूर्णकण्ठी तु चतुर्थी त्वरिता स्मृता ।
पञ्चमी चैव या धारा श्रूयते न च दृश्यते३ ।
षष्ठी चैव तु या धारा निरालम्बा प्रकीर्त्तिता२ ॥ २५ ॥
२४। पञ्च धारा इति धाराख्या वाजिनां पञ्च गतय इत्यर्थः ।
यथोक्तं शुकेण, — “गतयः षड्विधा, धाराः स्कन्दितं रेचितं प्लुतम्।
धौरितकं वल्गितञ्च तासां लक्ष्म पृथक् पृथक्” इति ॥ “धौरितं
वल्गितं प्लुतुत्तेजितोत्तेजितानि च। गतयः पञ्च धाराख्यास्तुरङ्गानां
क्रमादिमाः” ॥ इति हेमचन्द्रः ॥ “गतिः पुला चतुष्का च
तदन्वाध्वजवापरा। पूर्णवेगा तथा चान्या पञ्च धाराः प्रकीर्त्तिताः”
—इति ॥ “गतिरेका प्लुता चास्य चातुरीचा द्वितीयका ।
वेगसन्धिस्तृतीया च धारा वेगवती तुरी॥ धारा तु पञ्चमी प्रोक्ता
न शृणोति न पश्यति। सर्व्वकर्म्मकृते। वाजी तस्मात्तां परिवर्जयेत्”
—इति नकुलः, — “आस्कन्दितं धौरितकं रेचितं वल्गितं प्लुतम् ।
गतयोऽमूः पञ्च धाराः”—इत्यमरः॥ पञ्चविधधारासंज्ञा ग्रन्थविशेषेषु
विभिन्नाः कृता अपि फलतस्तुल्या एव ज्ञेयाः । अत्र षष्ठ्या निरा-
लम्बायाः स्वर्गेएव प्रसिद्धत्वात् मर्त्यलोके पञ्चैव धर्त्तव्याः।
१। मुनिभिः। गः।
२ । शिलम्बा प्रकीर्त्तिता । खः ।
३। श्रूयते न च दृश्यते ॥ खः ।
11