अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

७८ अश्ववैद्यके [७ अध्यायः ।
दोषगुणताड़नविवरणम् ।
स्थूलः क्रोधी च मूर्खश्च चित्तोत्सुकचलासनः ।
अस्थाने दण्डपाती च वाजी तस्य न सिध्यति ॥ १३ ॥
प्रचलति यस्य कटिरूर्द्धवाहुश्च दण्डवान् ।
न तस्य वाहनं वाजी दुर्लक्ष्यं वाजिवाहितम्¹ ॥ १४ ॥
दृढ़ासनोऽथ तत्वज्ञो जितमुष्टि²र्निरालसः ।
अविरागी³ स्थिरश्चापि षड़ेते वाजिवाहकाः ॥ १५ ॥
१३ । अतःपरं दोषगुणताड़नविवरणमाह,—
१४ । दुर्लक्ष्यं वाजिवाहितमिति वाजिवाहितं दुःखेन लक्ष्यते
दृश्यते इत्यर्थः ॥
१५ । दृढ़ासनत्वादिगुणसम्पन्ना एते षट् प्रशस्ता अश्वसादिनः ।
उक्तञ्च नाकुले प्रशस्ताश्वसादिलक्षणम् । यथा,—“चलकिसलयपादः
कर्णमध्येकदृष्टि, र्न चलति कटिदेशो व्यापितोऽपि स्थितो यः । हय-
हृदयमभिज्ञः स्थानदण्डाभिपाती, स खलु तुरगयोक्ता पूज्यते
पार्थिवेन्द्रैः ॥ दाढ्यं मुष्टिगतं करेण लघुता क्रोधानिलैर्वाजिनः,
सलैकांस्थरबुद्धिमध्यमनतिः शास्त्रार्थविद्धार्मिकः । काले दण्डनिपात-
विश्रमपरस्ताम्बूलपूर्णाननः, श्रीमाल्लक्षणयुतो महाहयपरो राजाधिपैः
पूज्यते । उरः स्थिरं यस्य चलौच दौ , चिक्रोन्नतः संहतमानसश्च ।
स वाजिवाहः प्रथितः पृथिव्यां, शेषा नरा भारकरा हयानाम् ।
प्राज्ञः सत्त्ववलोत्साही दृढ़सर्वाङ्गसौष्ठवः । जितशीतातपालस्यो जित-
१ । वाजिवाहनम् । गः । ३ । अवैराग्यः । गः ।
२ । जितमूत्तिः । गः ।