अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

७६ अश्ववैद्यके [७ अध्यायः ।
ब्राह्मणान् शक्तिदानेन¹ साम्ना चैव तु क्षत्रियान् ।
वैश्यं दण्डेन शब्देन शूद्रं दण्डेन वाहयेत् ॥ ६ ॥
प्रत्यूषे वाहयेद्विप्रं क्षत्रियं प्रहरे गते ।
वैश्यं सन्ध्यागते काले शूद्रं रात्रौ च वाहयेत् ॥ ७ ॥
सत्वशक्तिवाहनविवरणम् ।
सत्वञ्च त्रिविधं प्रोक्तमुत्तमाधममध्यमम्² ।
उत्तमञ्चोपशामेन³ साम्ना दण्डेन मध्यमम् ॥ ८ ॥
शब्दाङ्गेन च दण्डेन वाहयेदधमं बुधः⁴ ।
सहजे निर्मले वाहे तैलदुग्धस्य रूपवान्⁵ ॥ ९ ॥
६ । शक्तिदानेन इति यथोक्तवचनोच्चारणपूर्व्वकमारोहणात् प्राक्
द्विजेऽश्वे यथावश्यकं द्विविधशक्तिसञ्चारणं कुर्व्वेत्यर्थः । शक्तिसञ्चारण-
वचनानि च जयदत्त एवास्मिन् प्रकरणे स्वयमेवाग्नेयादुद्धृत्य वक्ष्यति ।
यथा, — “हय गन्धर्व्वपुत्र त्वं शृणुष्व वचनं मम”—इत्यादि ।
साम्ना चैव तु क्षत्रियानिति आरोहणात् प्राक् परतो वक्ष्यमाणै-
र्यथोक्तवचनैः क्षत्रियमश्वं सान्त्वयन्नित्यर्थः । एतदप्याग्नेयपुराणा-
दुद्धृतं जयदत्तेन यथा, — “वीर राजेन्द्रपुत्रस्त्वं सत्यवाक्यमनुस्मर”
इत्यादि ॥
८ । सत्वशक्तिवाहनप्रकरणमाह । सत्त्वं पूर्व्वं व्याख्यातम् ॥
९ । शब्दाङ्गेन दण्डेन इति केवलं शब्दरूपेण ताड़नेनेत्यर्थः ।
१ । भक्तिदानेन । गः । ३ । उत्तमञ्चैव साम्येन । गः ।
२ । अधमोत्तममध्यमम् । गः । ४ । त्रिभिः । गः ।
५ । सहजा निर्मला वाहास्तैलदुग्धमध्वारवत् । गः ।