अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

[ १०३ ]
अथ षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः।
उन्मादनिदानलक्षणम्।
यद्युन्मादः१ समुद्दिष्टः श्लेष्मपित्तसमुद्भवः ।
तथापि२ न विना वातमुन्मादो जायते ध्रुवम् ॥ १ ॥
प्रकोपकारणैः प्रोक्तैः३ कुपिते मातरिश्वनि ।
उन्मादो जायतेऽश्वस्य तस्य रूपञ्च वक्ष्यते ॥ २ ॥
यातुमिच्छति यः स्थित्वा रज्जुं दन्तैश्च खादति ।
खादत्यकस्माद् यवसं पुनश्चैव न खादति ॥ ३ ॥
कदाचिद्बुध्यते संज्ञां कदाचिच्च न बुध्यते ।
स्वभावान्यत्वसंयुक्तं तद्बुद्ध्वा कारयेत् क्रियाम् ॥ ४ ॥
हिङ्गुयुक्तं पुराणस्य सर्पिषः पानमुत्तमम् ।
उन्मादिनस्तुरङ्गस्य घृताभ्यङ्गस्तु सर्व्वदा ॥ ५ ॥
उत्कर्णकादिरोगेषु सान्निकर्म्भाणि यानि तु ।
भोजनाभ्यङ्गपानानि निरुहास्थापनानि४ च ॥ ६ ॥
तानि५ चास्य प्रयोज्यानि बद्ध्वा चैव दृढं हयम् ।
अबद्धेषु क्रियां कर्तुं नैवोन्मादिषु शक्यते६ ॥ ७ ॥

१। यदि नाम। खः।
२। तथापित्तं विना वात उन्मादो वायुतो ध्रुवम्। गः।
३। सुप्ते। गः।
४। तानि सम्यक् प्रयोजयेत्। गः।
५। निपात्य भूमौ तुरगं बद्धा चैव दृढ़ं वधः। खः।
६। कारयेत्। गः।