अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

[ २६१ ]
अथ द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः।
अष्टविधोदरनामलक्षणानि।
अष्टभेदस्य वक्ष्यामि उदरस्य यथाक्रमम्।
चिह्नं चिकित्सितञ्चैव यथा शास्त्रे व्यवस्थितम् ॥ १ ॥
वातजं पित्तजञ्चैव कफजं सन्निपातजम् ।
प्लीहोदरं बद्धगुदं परिस्राव्युदकोदरम् ॥ २ ॥
आध्मातमुदरं यस्य वाजिनो वेदनान्वितम्।
वर्चसो रूक्षता चैव सशब्दश्चैव मारुतः ॥ ३ ॥
पुरीषेच कृते यस्य गुदं निर्याति सर्व्वदा।
क्षीणस्याल्पाशनस्यैव तस्य वातोदरं वदेत् ॥ ४ ॥
हारिद्रविण्महाकुक्षिः रूक्षः स्वेदी महाशनः।
उष्णानिःश्वाससंयुक्तो भवेत् पित्तोदरी हयः१ ॥ ५ ॥
उदरं वर्द्धते यस्य मन्दाग्नेः शोथसंयुतम्२ ।
अलसस्य३ कृशस्यैव विन्द्यात् श्लेष्मोदरं भिषक्॥ ६ ॥
वातपित्तकफानान्तु रूपं यस्य च दृश्यते।
सन्निपातसमुत्थानं तद् विन्द्यादुदरं महत्४ ॥ ७ ॥
वर्णान्यत्वं महत्वञ्च काठिन्यञ्च विशेषतः ।
२। परिस्राव्युदकोदरमिति परिस्राव्युदरं दकोदरञ्च ।
५। हारिद्रविट् पीतपुरिषः । महाकुक्षिरिति कुक्षेर्मण्डलमुक्तम् ।
१ । भवेत् पित्तोदराख्यः । गः । ३ । सालसस्य । खः ।
२ । शोधसंयुतम् । घः । ४ । ततः । गः ।