अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

न्येव स्युर्यदि तत्तद्रूपं ब्रह्म तेषु तेषु न
Wait, look at "नष्टान्येव":
In line 3: न - ष्टा - न्ये - व. Yes, "नष्टान्येव".

Line 4:
प्रविष्टं स्यात् । जीवस्य च ब्रह्मण्येव लयेन लीलारसानुभवेन नाश एव सः ।
Wait, "लीलारसानुभवेन" or "लीलारसाननुभवेन"?
Look at line 4:
"लीलारसानुभवेन" or "लीलारसाननुभवेन"?
Wait, in line 11 it says: "लीलारसाननुभवे"!
Let's look at line 4:
ली - ला - र - सा - नु - भ - वे - न :
There is only one 'न'! So "लीलारसानुभवेन" (meaning by dissolution in Brahman without experiencing lila-rasa, that would be mere destruction: "लयेन लीलारसानुभवेन [विना] नाश एव सः" or it's a typo in the original for लीलारसाननुभवेन, but line 4 has लीलारसानुभवेन). Wait, look closely: ली-ला-र-सा-नु-भ-वे-न. Yes, "लीलारसानुभवेन".

Line 5:
तथाच तत्तद्रूपं ब्रह्म तेषु तेषु स्थितमिति न

: a wavy curve (like न्), joined to ध!
Wait, that is definitely न्धि!
Wait, why would it be ...-न्धिशब्दः?
Wait, what if L21 end is:
NOT शाब्ददृष्ट्या-!
Look at L21 end again!
Let's read L21 from the beginning:
तीव्रत्वात् किं तु शब्दादिस्वादरूपोऽतो रस इति । सोपि शाब्दविषयो लौकिकानाम्ततोत्र
Wait, look at लौकिकानाम्ततोत्र:
Is it लौकिकानाम्ततोत्र?
Wait, after लौकिकानाम्:
There is:
त तो ऽ त्र?
No:
त (ta)
तो (to)
त्र (tra)
Then:
शा (sha)
ब ्द (bda)
Then:
दृ (dṛ)
ष्ट (ṣṭa)
ा (ā)
न् (n)
त (ta) ?
Wait, is the last letter of L21 a त or य or स?
Wait! Look at the letter before the hyphen:
It has a loop on top, then down: could it be स?
Wait,

वा अन्नम्" equates Ap with Annam,
wait, look at the letters of the word before " 'आपो वा अन्नम्' ":
प्रा (praa) णा (ṇaa) ना (naa) म (ma)
Then:
प (pa) or न्न (nna)?
Wait! It has 'पो' (po)!
Look: प् with ओ matra -> पो!
म (ma) य (ya) त्वे (tve) न (na) -> "प्राणानामपोमयत्वेनापोमयस्यानुरूपस्य" or "प्राणानामपोमयत्वेनान्नमयस्यानुरूपस्य"?
Wait! Look at the first letter after 'प्राणानाम':
It is: अ (a) पो (po) म (ma) य (ya) त्वे (tve) न (na) = अपोमयत्वेन!
Wait, is there an 'अ'?
प्राणानाम-पोमयत्वेन or प्राणानामपोमयत्वेन.
Then:
अ (a) न्न (nna) म (ma) य (ya) स्य (sya) or अ (a) पो (po) म (ma) य (ya) स्य (sya)?
Look at it:
अ (a) न्न (nna) म (ma) य (ya) स्य (sya) = अन्नमयस्य!
Then:
अ (a) न्न (nna) or नू (noo

२९८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० १ अ० ५ सू० ११
न्वानन्दमयेऽपि तथैवोक्तवती श्रुतिरिति ज्ञेयम् । एवं सति स्पर्शमणिसंबन्धित्वेन
रजतादेर्हेमत्वमिवोक्तप्रकारकप्रवेशादुभयाणामपि तत्तदात्मकत्वमित्युच्यते ।
भाष्यप्रकाशः
तेनात्रायमर्थः । तस्येत्यभेदे षष्ठी । तथाच पूर्वस्य यः शारीर आत्मा उपक्रमे जग-
त्कर्तृत्वेनोक्तस्तदभिन्न एष इति । एवमर्थोक्तौ गमकं तु, अग्रेऽन्यस्यान्तरात्मन उक्त्य-
भाव एवेति प्रागेवोक्तम् । प्रवेशस्य योग्यतासंपादकत्वप्रकारं दृष्टान्तेनाहुः एवं सती-
त्यादि । एवमत्र श्रुत्यन्तरानुसारेण वास्तवं पक्षिरूपमादृत्य प्रकृतश्रुत्यर्थो निर्णीतः । अतः
परं 'परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः' इति श्रुतेः ।
रश्मिः।
पूर्वोक्तो यद्यपि वाक्यान्वयाधिकरणे प्रियत्वस्य ब्रह्मधर्मत्वमुक्तमिति धर्मस्तथापि पूर्वोक्तश्रुत्या धर्मीपि ।
आनन्दवत् । भक्तिश्च भावो 'रतिर्देवादिविषया भाव इत्यभिधीयते' 'केवलेन हि भावेन गोप्यः'
इत्यादिवाक्यात् । एवं च पूर्णब्रह्म भावात्मकमिति निष्कर्षः । तच्च न निराकारं 'आनन्दरूपममृतं
यद्विभाति' 'आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिः' इति श्रुतिस्मृतिभ्यम् । प्रकृतश्रुतेश्च तत्राकारविचारे
कृष्णाकारो मुख्यः । एतच्च 'समान एवं चाभेदात्' इति सूत्रे उपपादनीयम् । श्रीभागवते च
स्फुटम् । न चैवं परिच्छिन्नत्वमाशङ्कनीयम् । वैश्वानराधिकरणे प्रादेशमात्रस्यैवाभिविमानत्वमिति
सिद्धान्तात् । ज्योतिश्चरणाधिकरणे ज्योतीरूपत्वोक्तेर्यथा परिच्छिन्नोपि वह्निस्तूलादियोगान्महान्
भवति तद्वदिति दृष्टान्तः । तदेव स्वधर्मेण सच्चिदानन्दरूपेण व्यापकमिति समन्व

वस्तुतस्तु परोक्षवादोयमिति ज्ञायते । तथाहि । 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इति
वाक्येन ब्रह्मविदः परप्राप्तिं सामान्यत उक्त्वा तत्तात्पर्यं सत्यं ज्ञानमित्युक्तो-
क्तम् । तत्र सर्वात्मभाववान् भक्तो भगवता सह तत्स्वरूपात्मकान् कामान्
भुङ्क्त इत्युक्तव्याख्यानेन तदर्थोऽवधार्यते । उक्तभक्तस्य सदैव, विरहाभावे तु
विशेषतः प्रियरूपातिरिक्तास्फूर्त्या अन्नप्राणादिरूपः स एवेति ज्ञापनाय
तत्तद्रूपत्वमुच्यते ।
तेन परमप्रेमवत्त्वं सिद्धयति । ततो भगवदाविर्भावे सत्यपि पूर्वभावस्याति-
तीव्रत्वेन ज्ञानादिसर्वतिरोधानेनाग्रिमरसानुभवो न भविष्यतीति स्वयमेव
तदनुभवात्मको भवतीति ज्ञापनाय विज्ञानरूपत्वमुच्यते । तदानुभवविषयः
प्रकट आनन्दमय इति तत्स्वरूपमुच्यते । तत्र निरुपधिप्रीतिरेव मुख्या,
नान्यदिति ज्ञापनाय प्रियस्य प्रधानाङ्गत्व

३०० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० १ अ० ५ सू० ११
न्दात्मक एव विविधरसभावसंदोह उत्पद्यते यः स दक्षिणः पक्ष उच्यते ।
ततः स्पर्शादिभिः पूर्वविलक्षणः प्रकृष्टानन्दसंदोहो यः स उत्तरः पक्ष उच्यते ।
नानाविधपक्षसमूहात्मकत्वात्तयोः पक्षयोर्युक्तं तथात्वम् । स्थायिभावस्यैक-
रूपत्वादात्मत्वमुच्यते । यतस्तत एव विभावादिभिर्विविधभावोत्पत्तिः ।
भाष्यप्रकाशः ।
तत्रेति आनन्दमयस्वरूपकथने । प्रियस्येति प्रियस्वरूपस्य । तेन श्रुतौ प्रियमिति नपुंसकलिङ्गस्य
नानुषपत्तिः । प्रधानाङ्गत्वमुच्यत इति कल्पनयोपदिश्यत इत आरभ्य कल्पनो-
पदेशो बोध्यः । तत्रायं प्रकारः । आनन्दमयानुभवे निरुपधिप्रीतिरेव मुख्या । 'भक्त्याऽ-
हमेकया ग्राह्यः' इति वाक्ये तस्या एवानुभवजनकत्वकथनात् । नान्यत् साधनान्तर-
[L11

परप्राप्तिसाधनीभूतब्रह्मज्ञानदशायां तदानन्दोऽपि यः पूर्वमनुभूतः स गणिता-
नन्द इत्येतदानन्दानुभवानन्तरं तुच्छत्वेन भातीष्टगतावसाधनत्वेन स्वरूपतोऽपि
तस्याधीनत्वं चेति पृष्ठभागादपि दूरस्थितपुच्छरूपत्वं ब्रह्मण उच्यते । पुरुषोत्त-
माधिष्ठानत्वात् प्रतिष्ठारूपत्वं च । एवं सत्यक्षरादप्युत्तमत्वेऽप्यप्रधानीभूय
भाष्यप्रकाशः ।
भगवन्तं प्राप्नोतीति । स्थायिभावस्येत्यादिनाऽऽत्मशब्देऽपि तत्सिद्धिनिबन्धना सा । पर-
प्राप्तीत्यादिना च पुच्छशब्दे पूर्वेषामानन्दानां प्रशंसानिबन्धना सा बोध्यते । प्रतिष्ठा-
शब्देऽपि तथा । एवमवयवेषु परोक्षवादो बोध्यः । तथाच स्वर्णधर्मानुवाके आनन्द-
रूपं परप्रकाशकं कमनीयं परमेश्वरस्य यत्स्वरूपं ब्रह्मा ज्ञातवान् । स सर्वान्तर्यामी सर्व-
नियामको बहुधा विचरति यत्र सर्वमेकं भवति स आत्मा जनानां मानसीनश्च मानस-
संबन्धी । मानसाश्चैते भावा आनन्दरूपा इति तज्जनकस्य यत् स्वरूपं भावरूपं कल्प-
रश्मिः ।
ब्रह्मणः प्रकृतत्वेन प्रधानत्वेनाङ्गीकृते आनन्दमयावयवत्वेनापि ब्रह्मणि विज्ञायमाने प्रकृतत्वं न हीयते
आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वात् इति प्राप्ते समाहितं तथासति तदेव ब्रह्म आनन्दमय आत्मावयवी, तदेव
ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठावयवः, इत्यसामञ्जस्यं स्यादन्यतरपरिग्रहे तु युक्तं ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेत्यत्रैव ब्रह्मनिर्देशः
आश्रयितुं ब्रह्मशब्दसंयोगान्नानन्दमयवाक्ये ब्रह्मशब्दसंयोगाभावादिति तदिदं दूषयितुमक्षरपुरुषोत्तम-
योगौणप्रधानभावं दर्शयन्तः आनन्दस्य मुख्यतामुपपादयन्ति स्थायिभावस्येत्यादि । आनन्दरूपस्ये-
त्यर्थः । 'आनन्द आत्मा'इति श्रुतेः । तत्सिद्धीति एकत्वनिबन्धना गौणीत्यर्थः । पूर्वेषामित्यादि
मानुषानन्दमारभ्य प्रजापतिपर्यन्तानां पूर्वेषामानन्दानां 'ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः स एको ब्रह्मण
आनन्दः' इति आनन्दसंबन्धिनी ब्रह्मप्रशंसा तन्निबन्धनेत्यर्थः । पुच्छमपि मयूरादेः सर्वाङ्ग आनन्दो-
ऽस्यैकपुच्छानन्द इति प्रशंसन्ति पुच्छे ब्रह्मानन्द इति किमु वक्तव्यं मोदादिरूपा आनन्दाः कीदृशा
आनन्दाः मनोवाग्विषया इति प्रशंसा च तदा पूर्वेषामवयवानन्दानामित्यर्थः । प्रतिष्ठाशब्द इति
पादयोस्तिष्ठतीत्यधिष्ठानत्वनिबन्धना सेत्यर्थः । तथा चानन्दमयवाक्ये ब्रह्मशब्दसंयोगाभावेऽपि
मुख्यस्यानन्दशब्दस्य संयोगात्तैः समाहितं तत्समाहितमिति भावः । यदपि शंकरभाष्ये मुख्यत्वेन
स्वीकृते ब्रह्मणि पुच्छत्वप्रतिष्ठात्वोक्तिसमर्थनाय पुच्छवत्पुच्छं प्रतिष्ठापरायणमेकनीडं लौकिकस्यानन्द-
जातस्य ब्रह्मानन्द इत्येतदनेन विवक्ष्यते नावयवत्वमित्युक्तं तदपि परास्तमनेन । स्वर्णधर्मेत्यादि
'सुवर्णं घर्मं परिवेदवेनं इन्द्रस्यात्मानं दशधा चरन्तम् । अन्तः समुद्रे मनसा चरन्तं ब्रह्मान्वविन्दद्दश-
होतारमर्णे । अन्तःप्रविष्टः शास्ता जनानां एकः सन् बहुधा विचारः शतं शुक्राणि यत्रैकं भवन्ति सर्वे
वेदा यत्रैकं भवन्ति सर्वे होतारो यत्रैकं भवन्ति स मानसीन आत्मा जनानाम्' इत्यनुवाक इत्यर्थः ।
आत्मपदार्थमाहुः आनन्दरूपमिति । चरन्तमित्यस्यार्थमाहुः परमिति । धर्मपदार्थमाहुः
प्रकाशकमिति । सुवर्णपदार्थमाहुः कमनीयमिति । इन्द्रस्येत्यस्यार्थमाहुः परमेति ।
अन्वविन्ददित्यस्यार्थमाहुः ज्ञातवानिति । अन्तःप्रविष्ट इत्यस्यार्थमाहुः स सर्वेति । शास्ते-
त्यस्यार्थमाहुः सर्वेत्यादि । बहुधा विचार इत्यस्यार्थमाहुः बहुधा विचरतीति । शतमित्यादेरर्थ-
माहुः यत्र सर्वमित्यादि । आनन्दरूपा इति मनसा देवदत्त आनन्दं यातीति प्रयोगात् 'मन
आनन्दम्' इति श्रुतेः । भावरूपमिति एतच्च प्रथमस्कन्धे नारदोपाख्याने व्याससमाधिप्रसङ्गे

]:
स - न्नि - हि - त - त्वा - दे - ते - दे - न - मि - त्य - र्था - इ - त्य - र्थः
Wait, why does end with 'चैतत्स' and start with 'सन्निहितत्वात्'?
Wait, is ending with "चैतत्स"?
Look at the characters:
त (ta)
था (thaa)
चै (chai)
त (ta)
त्स (tsa) - wait! Is it 'चैतत्'?
Wait! Look at the last character of :
Is it 'त्स'?
No, look at:
चै (chai)
त (ta)
त्स (tsa)
Wait, let's look closely:
त - था - चै - त - त्स
Wait, no, is it 'चैतस्य'?
Look at the loop: it is 'स'!
Wait, why is there a 'स' at the end of and 'स' at the start of ?
Could it be "चैतत्" at the end of , and the last letter is just 'स' because of a hyphen or word break?
Wait, if the word is "चैतत्सन्निहितत्वात्":
In Sanskrit printing, hyphen is often omitted at line breaks!
So "चैतत्स

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ३०३
नन्वानन्दमयस्य न ब्रह्मता वक्तुं शक्या । मयटो लोके विकाराधिकार-
विहितत्वादित्याशङ्क्य स्वयमेव परिहरति ।
विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॥ १२ ॥
अनेनैव पूर्वसूत्रार्थः सिद्धो भविष्यति । विकारवाची शब्दो मयट्प्रत्ययो
यस्मिंस्तद्विकारशब्दं तस्मात्तच्छब्दवाच्यं ब्रह्म न भवति । ब्रह्मणोऽविकारित्वा-
दिति चेत् । नात्र विकारे मयट्, किं तु प्राचुर्यात् । प्राचुर्यमतति प्राप्नोतीति
प्राचुर्यात् । तथाच पाणिनिः । 'तत्प्रकृतवचने मयट्' । प्राचुर्येण प्रस्तुतं वचनं
भाष्यप्रकाशः ।
अतः परमग्रिमसूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि । मयड्वैतयोर्भाषायामित्यनेन लोके मयटो
विकाराधिकारे विहितत्वाद्वैदिकनिर्णयस्यापि वादिबोधनाय लोकन्यायेनैव कर्तव्यत्वादित्या-
शङ्क्य परिहरतीत्यर्थः । सूत्रं पठित्वा व्याकुर्वते ।
विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॥ १२ ॥ अनेनेत्यादि । विकारार्थनिराक-
रणेनैव पूर्वसूत्रगत आनन्दमयशब्दो यौगिक इति बोधनान्निरुपाध्यानन्दरूपः परमात्मेति-
सिद्धो भविष्यतीत्यर्थः । विकारशब्दमिति पदमिति शेषः । अनेन सूत्रांशेन माया-
वादिवद् भ्रान्ताः प्रागपि ऋषयः सन्तीति, तथा प्राचुर्यादित्यनेन व्याकरणान्तरे प्राचुर्येऽपि
मयडस्तीत्यपि बोधितम् । तथापीदानीं पाणिनीयस्यैवादृतत्वात् प्रसिद्धत्वाच्च प्राचुर्यार्थे
तत्संमतिमाहुः तथा चेत्यादि । ननु पाणिनीये सूत्रे तत्प्रकृतवचने मयडुक्तो, न प्राचुर्ये
इति कथं तस्य संमतित्वेनोपन्यास इत्याकाङ्क्षायां व्याकुर्वन्ति प्राचुर्येणेत्यादि । सूत्रं तु
काशिकायामेवं व्याख्यातम् । तदिति प्रथमा समर्थविभक्तिः । प्राचुर्येण प्रस्तुतं प्रकृतम् ।
तथाच, प्रथमान्तात् समर्थात् प्रकृतोपाधिकेऽर्थे वर्तमानात् स्वार्थे मयड् भवतीति । उदा-
हरणं तु प्रकृतमन्नमन्नमयमिति । अपरे तु प्रकृतमुच्यतेऽस्मिन्निति प्रकृतवचनम् । उदा-
हरणं तु प्रकृतमन्नमुच्यतेऽस्मिन्नित्यन्नमयो यज्ञ इति । उभयथा च सूत्रप्रणयनाद् द्वय-
मपि प्रमाणमिति । अयमेवार्थः प्रसादेऽनूदितः । सिद्धान्तकौमुद्यां तु तथानूद्य प्राचुर्येण
प्रस्तुतं प्रकृतं तस्य वचनं प्रतिपादनमिति व्याख्यानेन सूत्रे षष्ठीतत्पुरुषो बोधितः ।
मनोरमादिषु तट्टीकासु तु यद्यपि प्रकृतशब्दः प्रस्तुतमात्रे रूढस्तथापि वचनग्रहणसाम-
र्थ्याद् यादृशस्य प्रकृतस्य लोके प्रत्यायनमभिप्रेतं तत्रायं मयट् स्यादिति विशेषो लभ्यत
रश्मिः ।
विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॥ १२ ॥ सन्नीतीति बोधितमित्यनेनान्वयः ।
एवं प्रकारान्तरेण सूत्रव्याख्याने बीजं वक्तुमन्येषु व्याख्यानेष्वस्वरसं प्रदर्शयन्तोनुवदन्ति सूत्रं
त्वित्यादि । उभयथेत्यादि ल्युटो भावार्थत्वेधिकरणार्थत्वे च सूत्रप्रणयनं संभाव्येत्यर्थः ।
तथानूद्येति भावेधिकरणे च ल्युटं तथोदाहरणं चानूद्येत्यर्थः । अत्र क्त्वाप्रत्ययः पूर्वकाल
इत्यस्याविवक्षायां कौमुद्यां व्याख्यानोत्तरकाले तदनुवादात् मनोरमाग्रन्थरत्नौ योजयित्वाहुः
यद्यपीति । प्रत्यायनमभिप्रेतं तत्रेत्यादि मयटामिप्रेतम् । प्रकृतमुच्यतेऽस्मिन्निति ल्युडधिकरण
३९ ब्र० सू० २* 303

३०४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० १ अ० ५ सू० १२
तत्प्रकृतवचनं, तस्मिन् मयट्प्रत्ययो भवतीत्यर्थः ।
भाष्यप्रकाशः ।
इत्युक्त्वा स्वार्थिकप्रकरणवशात् प्रचुरार्थबोधविषयवृत्तिमन्तः प्रातिपदिकात् स्वार्थे मयड्वि-
धाने प्रातिपदिकार्थोपस्थापिका प्रथमा विभक्तिः प्रकृतार्थादेव सिद्ध्यतीति वचनपदस्य
भावव्युत्पत्तौ तच्छब्दग्रहणं व्यर्थम् । अधिकरणव्युत्पत्तौ तु प्रथमाप्रापकत्वात् सार्थकम् ।
उच्यमानता प्रकृतता च प्रकृत्यर्थविशेषणम् । ल्युटोक्तमधिकरणत्वं तु मयदर्थ इत्युक्तम् ।
शब्देन्दुशेखरे तु स्वार्थिकप्रकरणविरोधादधिकरणत्वं मयदर्थ इत्यसंगतम् । न चान्नमयो यज्ञ
इत्याद्युदाहरणसिद्धिः । प्राचुर्यवदधिकरणलक्षकाच्छब्दात् स्वार्थे मयट्करणेऽपि तत्सिद्धेः ।
वृत्तेरप्यत एव संगतेश्च । सूत्रे तु तद्ग्रहणं चिन्त्यप्रयोजनमित्युक्तम् । तदेतत् सर्वं
रश्मिः ।
उक्तः । प्रचुरेति प्रचुरार्थविषयविषया वृत्तिः तद्वतः वृत्तिः कृद्रूपा । प्रकृताविति सामीप्ये सप्तमी ।
अर्थात् स्वार्थिकप्रकरणवशादेव । तच्छब्देति प्रथमासमर्थकस्य ग्रहणम् । उच्यमानतेत्यादि ।
इदं च प्रथमपक्ष एव । उच्यते इति वचनं उच्यमानं भावप्रधानो निर्देशः उच्यमानता । अग्रेऽदं
ध्येयम् । प्रकृत इति लुप्तसप्तम्यन्तं भिन्नं वचन इति च प्रकृत्यर्थः । कस्य वचनाधिकरणत्वमिल-
पेक्षायां सन्निधानात् भवन्मयोवनिपतिः तन्निष्ठोच्यमानता न गौणनिष्ठोच्यमानता प्रकृत्यर्थस्यैव
लाभात् तस्यैवोच्यमानतेति । अन्यथा वचनशब्दीयप्रकृतिप्रत्ययार्थयोः प्रकृत्यर्थस्य मयट्प्रकृत्यर्थ-
विशेषणता ल्युडर्थस्य प्रकृतमन्नमन्नमयमन्नमयो यज्ञ इत्यादावन्नादिरूपः । द्वितीयपक्षे विधेयप्रत्यय-
विशेषणतेत्यसंगतं स्यात् । उच्यमानता प्रकृत्यर्थस्य प्रायिकी । अत एव भवतीप्रचुर इत्यर्थे भवन्मय
इति दृश्यते । ल्युटोक्तमिति ल्युडुक्तं वचनाधिकरणत्वमित्यर्थः । मयदर्थ इति न चैवं स्वार्थिक-
प्रकरणविरोधः । आद्ये तत्प्रकरणपाठस्य चरितार्थत्वादिति शब्दरत्नकारः । शब्देन्दुशेखरे त्विति
एतदग्रे एतावती त्रुटिरत्र भाति । वचनपदस्य भावार्थकल्युडन्तत्वपक्षे प्रचुरस्य वचने बोधने सति
प्रातिपदिकात्प्रत्यय इत्यर्थः । प्रचुरार्थबोधकात्तदिति प्रथमासमर्थात् स्वार्थे मयडिति यावत् ।
अधिकरणार्थकल्युडन्तत्वपक्षे तु प्राचुर्येण प्रस्तुतान्तादिति वचनात् प्रथमासमर्थादधिकरणेऽर्थे बोध्ये
मयट्प्रत्यय इत्यर्थः । प्रकृतेति लुप्तसप्तम्यन्तं तत्र वर्तमानादिति तस्यार्थः । अस्मिन् पक्षे वचन इत्यत्र
प्रकृत्यर्थोऽविवक्षितः । तेन 'निजामयोध्यामपि पावनीमयं भवन्मयो ध्यायति नाशनीपतिः' इति
प्रकृत्यर्थाधिकरणमात्रे मयडुपपन्नतरः । तन्त्रेणार्थद्वये सूत्रतात्पर्यं व्याख्यानात् । स्वार्थिकप्रकरणपाठस्तु
आद्यपक्षे चरितार्थ इत्युक्त्वा वस्तुतस्त्वयं स्वार्थिका इत्यस्य प्रायेणेत्यादिर्बोध्यः । 'जात्यन्ताच्छ
बन्धुनि' 'देवतान्तात्तादर्थ्ये यत्' इत्यादौ वाचकताया एव प्रतीतेः । बन्धुनीत्यस्य शोभनजाति-
व्यञ्जकद्रव्य इत्यर्थः । तत्पदग्रहणं वाक्यभेदेन प्राचुर्यभावेऽप्यत्यन्तस्वार्थिकमयडर्थं तेन चिन्मयं
ब्रह्मेत्यादि सिद्धमिति स्थितम् । ग्रन्थान्तरे त्विति । ननु कथं तर्हि विकारखण्डसूत्रे तन्मयट्परतयेति
वृत्तिरत आह वृत्तेरिति । अतएवेति प्राचुर्यवत अन्नादादेरधिकरणयलक्षकाच्छब्दात् स्वार्थे
मयदङ्गीकारादेवेत्यर्थः । अन्नमाधेयं यज्ञोधिकरणमित्याधाराधेयभावसंबन्धो लक्षणा अन्नादिसम्बन्धा
लक्षकाः । एवमनूद्य तत्राक्षरप्रदर्शनपुरःसरं प्राचुर्येणेत्यादि भाष्यं विवृण्वन्ति तदेतदित्यादि ।
१. भवती इत्यत्राधिकरणे ।
304

वेदे वृद्धादिभ्यो वैकल्पिक इति सिद्धयति । एवं सत्यानन्दशब्दस्य वृद्धत्वात्"
Wait, "नित्यो, वेदे वृद्धादिभ्यो वैकल्पिक इति सिद्धयति । एवं सत्यानन्दशब्दस्य वृद्धत्वात्" - or "सिद्धयति"?
Look at L15: "सिद्धयति ।"

Now section रश्मिः ।
वृत्तिविचारादेवेति वृत्तिविचारस्तु तत्प्रकृतवचने मयट् प्राचुर्येण प्रस्तुतं प्रकृतं तस्य वचनं भावेऽधि-
Wait, "भावेऽधि-"
L17:
"करणे वा ल्युडिति वृत्त्यर्थमाहुः तेन प्रकृतमित्यारभ्य तथेत्यन्तम् । सूत्रार्थ इति । अत्रेदं बोध्यम् ।"
Yes!

L18:
"प्राचुर्यं तत्पदार्थः । प्रस्तुतं प्रकृतपदार्थः । प्रतिपादनं च वचनपदार्थः । प्रत्ययार्थविशेषणमिदं"
Wait, "प्रस्तुतः प्रकृतपदार्थः ।"
Look at L18: "प्रस्तुतः" (with visarga!) "प्रकृतपदार्थः ।"

L19:
"स्वार्थिकत्वस्य प्रायिकत्वात् । एवं च न तत्पदवैय्यर्थ्यं न वा प्रकृतपदस्य लक्षणया प्राचुर्येण प्रस्तुतस्य"
Wait, "वैय्यर्थ्यं" - double ya again

३०६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० १ अ० ५ सू० १२
छन्दसि द्व्यच्यतिरिक्तस्थले मयटो विकारे विधानाभावाद् व्याकरण-
मप्यर्थनिर्णायकम् । विज्ञानमयानन्दमयशब्दौ पश्यन्नपि पाणिनिः 'मयड् वैत-
योर्भाषायाम्', 'ऋष्वोश्छन्दसि' इति कथमवोचत् ।
भाष्यप्रकाशः।
ततो वैकल्पिको, विज्ञानशब्दाच्च नित्यो विकारे मयडदण्डवारितः । अन्नादिपदेभ्यश्च
स्वारसिक एवेति प्रायपाठानुग्रहाद् विकारार्थ एव युक्त इति तं विहाय प्राचुर्ये तदङ्गी-
कारो न युक्त इत्यत आहुः छन्दसीत्यादि । द्व्यच्यतिरिक्तस्थल इति बह्वच्स्थले ।
तथाच यदि सूत्रकारः पाणिनिस्तथामिप्रेयात् तदा छन्दसि बह्वज्व्युदासाय ऋच एवेति न
नियमयेत् । अतो नित्यो वैकल्पिको वा मयट् छन्दसि बह्वचो विकारे न भवतीत्येवेति
पाणिनीयविचारेणापि प्राचुर्यार्थग्रहणं युक्त

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी लिपि में पंक्तिबद्ध पाठ दिया गया है:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ३०७
अत्र केचित् सर्वविप्लववादिनो विकारार्थत्वं वदन्ति । श्रुतिसूत्रादी-
नामर्थाज्ञानात् । तद् वेदार्थविद्भिरुद्भगवतो नवमावतारकार्यं ज्ञात्वोपेक्ष्यम् ।
भाष्यप्रकाशः ।
नन्दमयाभ्यासस्य कल्पयितुमशक्यत्वाभ्दानन्दमयो ब्रह्मेत्याहुः ।
तन्मतस्याधिकरणसमाप्तौ दूषणीयत्वादत्रैतत्सूत्रे पूर्वपक्षतयोदितमानन्दमयपदस्य विका-
रार्थत्वं यत् सिद्धान्तितं, तस्यासंगततायाहुः अत्र केचिदित्यादि । अत्रानन्दमयशब्देऽ-
न्नमयादिषु पञ्चस्वपि वा केचिन्निर्विशेषवादग्रहिता विवर्तवादाद्यङ्गीकारेण भगवन्माहात्म्या-
दिनाशकत्वात् सर्वविप्लववादिनो विषयवाक्याक्षरश्रुतेस्तद्विचाराणां व्याससूत्राणां व्याकरण-
सूत्राणां च तात्पर्याज्ञानाद् विकारार्थत्वं वदन्ति । तत् उक्तश्रुत्याद्यर्थविद्भिर्भगवतो नव-
मावतारस्य बुद्धस्य कार्यं वेददूषणरूपं ज्ञात्वोपेक्ष्यम् । पाद्मोत्तरखण्डे उमामहेश्वरसंवादे तामस-
शास्त्रकथनं प्रतिज्ञाय कानिचिदसच्छास्त्राण्युक्त्वा,
'मायावादमसच्छास्त्रं प्रच्छन्नं बौद्धमुच्यते ।
मयैव कथितं देवि कलौ ब्राह्मणरूपिणा ॥
अपार्थं श्रुतिवाक्यानां दर्शयँल्लोकगर्हितम् ।
कर्मस्वरूपत्याज्यत्वमत्रैव प्रतिपाद्यते ॥
सर्वकर्मपरिभ्रष्टं वैकर्मत्वं तदुच्यते ।
परेशजीवयोरैक्यं मयात्र प्रतिपाद्यते ॥
ब्रह्मणश्च परं रूपं निर्गुणं वक्ष्यते मया ।
सर्वस्य जगतोऽप्यत्र मोहनार्थं कलौ युगे ॥
वेदार्थवन्महाशास्त्रं मायावादमवैदिकम् ।
मयैव वक्ष्यते देवि जगतां नाशकारणात्' ॥ इति ।
शिववाक्याद् वेदार्थविद्भिर्नादरणीयमित्यर्थः । न च प्रायपाठविरोधः । विकारा-
र्थस्य प्राणमयपद एवाभावात् । प्राणादीनां त्रयाणां वृत्तित्वेनाकाशपृथिव्योश्च भूतान्तर-
त्वेन तदवयवकल्पनाग्रन्थतस्तत्र मयटः स्वार्थिकत्वस्यैव भट्टभास्करोक्तरीत्या निश्चयात् ।
रश्मिः ।
स्वीकार इत्यर्थः । भगवदिति आदिशब्देनैक्यज्ञानं नहि खपुष्पशन्दायो नापि विवर्ते
ऐक्यमुत्पाद्यं प्रतियोग्यभावात् । अतो भक्तिकारणनाशकत्वात्सर्वेषां भक्तिमुख्यत्वेन तदभावे नाशः ।
भगवद्भावाच्च्युतिः साधनाभावान्न च्युतिमात्रं किं तु विप्लवः संसारसागरे मज्जनम् ।
'नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् ।
कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे न चार्पितं कर्म यदप्यकारणम्' ॥
इतिवाक्यात् । अच्युतभावेपि निर्गुणा भक्तिरेव । सगुणा तु निन्यते तृतीयस्कन्धकपिलवाक्ये-
ष्विति । अतः सर्वेभ्यो विगतः प्लवो भक्तिर्यस्माद्वादातादृशवादो येषां ते सर्वे विप्लववादिनः ।
तात्पर्यति अत्रैव स्पष्टमिदं प्रमेयम् । कुतोऽभाव इत्यतोऽसंवादित्याहुः प्राणादीनामिति
तेस्स 'प्राण एव शिरः व्यानो दक्षिणः पक्षः अपान उत्तरः पक्षः' इत्येषां त्रयाणां वायुवृत्ति-
विशेषत्वेनेत्यर्थः । आकाशेत्यादि 'आकाश आत्मा पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा'इति श्रुत्युक्तयोरित्यर्थः ।
स्वार्थिक इत्यस्यैवेति स्वार्थः प्रातिपदिकार्थः स इमे प्राणादयः पञ्चेत्येवकारः । निश्चयादिति
307

१०८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० १ अ० ५ सू० १२
भाष्यप्रकाशः।
नच घटाकाशस्य घटविकारत्ववत् प्राणाद्युपाध्यवच्छिन्नस्य प्राणविकारत्वं भामत्युक्तरीत्या
सिध्यतीति प्रायपाठसिद्धिरिति वाच्यम् । एतस्या रीतेर्मज्जत्फेनालम्बनकल्पत्वात् । अव-
च्छिन्ने तद्विकारत्वस्याप्रत्ययात् । शास्त्रेषु कापि तथाप्रयोगादर्शनाच्च । तुष्यतु दुर्जनन्या-
येन तदङ्गीकारेऽपि तस्य सत्यामुभयत्र प्राप्तावेकतरनिर्णायकत्वं, न तु तत्प्रापकत्वमिति
मयट्छन्दसीति व्याकरणसूत्रेण, न बह्वच इति नियमिते विज्ञानानन्दशब्दाभ्यां वैकारि-
कमयदप्राप्तेरेवाभावेनाऽकिञ्चित्करत्वाच्च । नच मनोरमादिषु, 'मयड् वा'इति सूत्रेण, हेतुम-
तुष्येभ्य इत्यनुवर्तमाने हेतुवाचकानन्दशब्दादांगतार्थे मयटं साधयित्वा विकारस्वार्थिक-
त्वमुक्तमित्य

ika or Sutra?
Wait: Panini 4.3.155 is "नोत्त्वाद्गोर्धर्भविलवात्" or "नोत्त्वाद् वर्त्रबिल्वात्"?
Wait, in Kasika / Siddhanta Kaumudi:
Under 4.3.150:
"नोत्त्वाद् वर्त्रबिल्वात्" (वार्तिकम्)?
Wait, line 25 says: "वार्त्रं चर्म बैल्वो यूप इत्यादौ द्व्यच इति प्राप्तं प्रतिषेधुं नोत्वदिति सूत्रमारब्धव्यं ... उकारवद् वर्त्रबिल्वेभ्यो विकारे मयण् न भवतीति सूत्रार्थः"
So the vartika is: "नोत्त्वाद्वर्त्रबिल्वात्"!
Now look at line 9:
'नोत्वद्वर्त्रवि- / ल्वात्'!
Wait, is it द् + व = द्व?
Yes! द् and व together = द्व.
Then र् on top of त्र = र्त्र!
Wait, is there a ब or भ or वि?
It's वि!
Wait, द्वर्त्रविल्वात्!
Let's look at line 9:
'नोत्वद्वर्त्रवि-

ाय'? No.
Could it be 'तद्वारणा' where the typesetter accidentally duplicated 'र': 'तद्वाररणाय'?
Yes! It really looks like two 'र' characters: 'र' followed by 'र': 'तद्वाररणाय'!
Let's look at it very carefully:
Yes, there is 'र' and another identical 'र'! It is a typographical error in the original book: 'तद्वाररणाय'.
I will transcribe it as 'तद्वाररणाय' (or 'तद्वार[ण]ाय', but the user wants exact line by line transcription).

Line 17:
तद्धेतुव्यपदेशाच्च ॥ १३ ॥ उक्तरीतिकं विकारार्थनिराकरणं व्युत्पादयन्ति सर्वस्ये-

Line 18:
त्यादि । व्यर्थमेव स्यादिति 'रसँ ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति' इति पूर्ववाक्ये पूर्वप्रकृतस्या-
Wait, let's look at line 18 end:
'पूर्वप्रकृतस्या-'
Wait, look at the end of line 18:
'पूर्वप्रकृतत्सा-' vs 'पूर्वप्रकृतस्या-':
Wait, look at the letter: 'त्सा' or 'स्या'?
Look at 'तस्मात्' (L6) - 'स्मा'.
Look at 'त्सा' in 'सत्त्वा' (L19) - 'त्त्वा'.
In line 18, it's 'पूर्वप्र

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ३११
ननु किमिति निर्बन्धेन सूत्रत्रयेणैवं वर्ण्यते । अन्नमयादिवदुपासनापरत्वे-
नापि श्रुत्युपपत्तेः । पक्षपुच्छादित्वेन मोदप्रमोदादीनामुक्तत्वाच्च । तस्माद्
ब्रह्मत्वेन साधितमप्यावश्यकोपपत्त्यभावान्न ब्रह्मपरत्वमिति प्राप्तेऽभिधीयते ।
मान्त्रवर्णिकमेव च गम्यते ॥ १४ ॥
'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽश्नुते
सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता' इति मन्त्रः । मन्त्रेणाभिधया वृत्त्या
प्रतिपाद्यं मान्त्रवर्णिकम् । तदुपपादनग्रन्थे तदेव मुख्यतया ज्ञायते । यन्न यदुद्दिष्टं
तदेव मुख्यतया ज्ञातव्यम् । उपपादनीयं च संदिग्धम् । तत्र, ब्रह्मणा विपश्चि-
तेति संदिग्धं सर्वज्ञं ब्रह्म ।
भाष्यप्रकाशः।
मान्त्रवर्णिकमेव च गम्यते ॥ १४ ॥ मान्त्रवर्णिकसूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि ।
एवमिति परमात्मपरत्वेन । नचोपास्तेरश्रवणादप्रामाणिकं कथं कल्पनीयमिति शङ्क्यम् ।
तदभावेऽपि विशुद् मुक्तेत्यादिषु विशुद्धाद्युपासनासु प्रकरणबलेन तत्स्वीकारात् । प्रकृते तु
पक्षपुच्छादित्वेन मोदप्रमोदादीनां कल्पनयोक्तत्वाच्च लिङ्गस्यापि सद्भावात् । तस्मादुक्तहेतुद्व-
याद् ब्रह्मत्वेन साधितमप्यानन्दमयपदमावश्यकोपपत्त्यभावान्न ब्रह्मपरमिति प्राप्ते इत्यर्थः ।
ब्रह्मपरत्वमिति पाठे त्वेतीति शेषस्त्रुटितो बोध्यः । को मन्त्रः, किं मान्त्रवर्णिकमित्या-
काङ्क्षायामाहुः सत्यमित्यादि । तथाच यं कंचिद्धर्ममभिसंधाय शक्यसंबंधानां नानात्वात्
तेषु यं कंचिदादाय लक्षणया यत्किंचिदुच्यते, तन्न मान्त्रवर्णिकम् । किंतु मन्त्रेणाभिधया
पदशक्त्या मुख्यवृत्त्या यत् प्रतिपाद्यं तत् तथेत्यर्थः । एतस्य मान्त्रवर्णिकस्य कथमुपपत्ति-
स्वमित्यत आहुः तदित्यादि । तदुपपादनग्रन्थ इति सर्वस्मिन् प्रपाठके । तथा च
तस्य मुख्यत्वादनावश्यकौपपत्तित्वमित्यर्थः । मुख्यत्वमेवास्य कथमित्यत आहुः यन्नेत्यादि ।
ननु तदेषाऽभ्युक्तेति प्रतिज्ञानान्मन्त्रस्य ब्राह्मणव्याख्यानत्वं स्फुटम् । शिष्टस्य प्रपाठकस्य मन्त्र-
व्याख्यानत्वे किं गमकमित्यत आहुः उपपादनीयमित्यादि । संदिग्धमिति विभक्तिभेदात्
पदभेदाच्च संदिग्धम् । तथाच संदिग्धोपपादकत्वमेव व्याख्यानत्वगमकमित्यर्थः । ननु
रश्मिः ।
मान्त्रवर्णिकमेव च गम्यते ॥ १४ ॥ प्रकरणेनेति । ननु प्रकरणं कुत इति चेन्न ब्रह्मवि-
दित्यत्र विदित्युपासनास्वीकारात् । अक्षरविषयत्वेन तथावसायात् । विभूतिविषयकं ज्ञानमुपासनेति ।
प्रीतिविषयः शिर इत्यानन्दमयो भक्तिविषयः । तत्स्वीकारादिति प्रामाणिकत्वस्वीकारात् । पूर्वपक्ष-
स्तात्त्विकमुपासनापरत्वं वा । पक्षेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म प्रकृते इति । लिङ्गस्येति उपास्तिलि-
ङ्गस्य । तस्मादिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तस्मादिति । बोध्य इति अबोध्य इति न हेतुः किं तु
साधितमित्यस्य विशेष्यं ब्रह्मपरत्वं बोध्यमिति भावः । तथा चेति मान्त्रवर्णिकमित्यत्र शैषिकठञ्स्वी-
कारेणेत्यर्थः । यं कंचिदिति यथा काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यत्र यं कंचित्काकरूपं यं कंचिद् दध्युप-
घातकत्वरूपं संबन्धमादाय यत्किंचित्काकपदेन दध्युपघातक उच्यते । यन्नेत्यादीति ब्रह्मविदाप्नोति
परमिति यदुद्दिष्टं मन्त्रे । प्रकृते परपदं च । व्याख्याने तु तृतीयाविभक्तिः ब्रह्मपदं चेति तयोर्भेदः । विभ-
४० ब्र० सू० २०
311

An exact, line-by-line transcription of the provided Sanskrit text into clean Markdown in Unicode Devanagari:

३१२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० १ अ० ५ सू० १४
तस्य हि फलत्वं वाक्ये नोपपद्यते । फलं तु सर्वैः स्तुत आनन्दः ।
अभ्यासात् स्तुतत्वमित्यवोचाम । शिरःपाण्यादिकं तु स्तुत्यर्थमेव पुरुषविधत्वाय ।
लोके ह्यन्तर्भूतं बहिर्वेष्टितं च तदाकारं भवति ।
भाष्यप्रकाशः ।
सर्वज्ञे ब्रह्मणि कस्मिन्नंशे कुतश्च संदेह इत्यत आहुः तस्य हीत्यादि । वाक्य इति
मन्त्रे । तथाच ब्राह्मणवाक्ये द्वितीया परस्य फलत्वबोधनात्, तद्व्याख्यानमन्त्रे तु द्विती-
यया कामानां फलत्वबोधनाद् ब्रह्मणश्च गौणत्वबोधनात् तस्य फलत्वांशे संदेह इत्यर्थः ।
तर्हि कथं तस्य फलत्वमुपपाद्यत इत्याकाङ्क्षायां सर्वतः प्रचुरानन्दरूपत्वेनोपपाद्यत इत्याहुः
फलं त्वित्यादि । सर्वैरिति प्रकारै

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ३१३
जीवोऽत्र मुख्यः । कर्तृत्वेन व्यपदेशात् । स च वस्तुतो हंसरूपः ।
पुरुषाधिकारकं हि शास्त्रम् । तेन पुरुषशरीरे तदाकारः सर्वं फलं प्राप्नोति ।
अतः पुरुषं हंसरूपेणानुवर्णयति ।
भाष्यप्रकाशः ।
बहिर्वेष्टितस्य तदाकारता तूपदेहे सीवितवसनादौ च । तथाच यथा भाण्डकर्त्तारः प्रथमत
आकृतिं मधूत्थादेः कृत्वा तदुपरि मृदं वेष्टयित्वा तन्मूषायां धातून् पूरयन्ति । अन्यथा
पूरितभाण्डनिर्माणं न भवति । तथात्र तादृशोऽयं देहः । अतोऽत्र देहे कश्चिदान्तर एवं-
विधो वर्तते यदुपरि समागता अन्नरसादयः पुरुषाकारा भवन्ति । नो चेद् घटादिवत्
कृतिसाध्यत्वाभावाद् भसोत्करवद् राशीभूता एव भवेयुः । अत्र तु श्रुतौ, 'तस्माद्वा
एतस्मादन्नरसमयादन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध
एव तस्य पुरुषविधतामन्वयं पुरुषविधः' इत्यादौ पूर्वं प्राणमयादिकमुक्त्वा तेन प्राणमया-
दिना आन्तरेण एषोऽन्नमयादिरुपरितनः पूर्ण इति पूर्वोक्तन्यायेन पूर्णतां प्रतिज्ञाय तत्तत्तां
निगमयितुं, 'स वा एष प्राणमयादिः पुरुषविध एव' इत्यनेन तदाकारमुक्त्वा तस्य
प्राणमयादेः पुरुषविधतामनुलक्ष्यीकृत्य, अयमन्नमयादिः पुरुषविध इति वदति । तेन
सर्वान्तरस्यानन्दमयस्यैव सर्वत्र पुरुषाकारसमर्पकता पर्यवस्यति । तेन तथा सिद्ध्यतीति ।
नन्वस्त्वेवं, तावता स्तुतिः का वा सिद्ध्यतीत्यत आहुः जीव इत्यादि । वर्णयतीत्य-
न्तम् । तेनेति हेतुना । तदाकार इति हंसाकारः । अयमर्थः । उक्तमन्त्रे सोऽश्नुत
इत्यनेन जीवः फलांशने कर्तृतया व्यपदिष्टः फलभोगे मुख्यः । तस्य च, द्वा सुपर्णा-
विति श्रुत्या, 'एवं स मानसो हंसो हंसेनेव प्रबोधितः' इति स्मृत्या च हंसरूपेणैव
सिद्धत्वात् पुरुषाधिकारेण प्रवृत्तस्य शास्त्रस्य तं प्रत्यप्रवृत्तौ तस्य ब्रह्मवित्त्वाद्यभावेन वेद-
नादिफलप्राप्त्यभावाच्छास्त्रवैयर्थ्यं स्यादिति फलार्थं शास्त्रसार्थक्यार्थं च जीवस्य पुरुषरूप-
मावश्यकम् । तथा समतां विना फलानुभवदौर्घट्याद् ब्रह्मसमतायाश्च, 'न तत्समः' इत्यादि-
श्रुत्या निषेधात् फलानुभावनार्थं समतायै ब्रह्मणोऽपि हंसरूपमावश्यकम् । अतः पुरुष
एव यदा हंसरूपेण जीवान्तराविश्य तं पुरुषरूपेणान्तरितवाँस्तदा तद्ग्रहणेन पुरुषरूपो जीवः
रश्मिः ।
मूषेति सांचा इति लोक उच्यते । उपदेहे इति नागकञ्चुक्यामित्यर्थः । मधूत्थादेरिति । मेन इति लोके ।
फलानुभवेति फलं कर्मफलभोगस्तदर्थमत्रापि समता नायाततो गौणमुख्यन्यायेन सार्ष्टि
प्रलम्भ (फलं) सस्वरूपं फलं च तदनुभावनार्थं समता वक्तव्या अन्यथा तद्वाक्यवैयर्थ्यप्रसङ्गात् ।
तस्यै समताया इत्यर्थः । विरुद्धधर्माश्रयत्वात् समतासमते उपपन्ने । अत इति हंसद्वयस्य पुरुषस्य
चावश्यकत्वात् । पुरुष इति पुरा आस इति व्युत्पन्नः । न तु पुरि शेते इति न वा पुरुपुषतीति
व्युत्पन्नः । एवकार इममर्थं व्यवच्छिनत्ति । पुरा सृष्टेःपूर्वं व्युत्पत्तिद्वयासम्भवात् । तस्य रूपद्वयं हंसः
पूर्वशास्त्रे 'ततो ह जातः' इति श्रुतेः । पुरुषो वेदान्तशास्त्रे 'आत्मैवेदमग्र आसीत्' इति श्रुतेः । तयो रूपयोः
समावेशः द्वा सुपर्णेति श्रुतेराहुः यदेति । हंसेति गतिप्रतिबन्धकमुल्लङ्घ्य प्रवेशार्थम् । जीवा-
न्तरेति जीवो जीवमजीवयदिति वाक्यात् । 'यस्यात्मा शरीर'मिति श्रुतेश्च । तमिति जीवम् । 'आकाश-
शरीरं ब्रह्म'ति श्रुतेः । 'आकाशो ह वै नामरूपयोर्निर्वहिता' इति श्रुतेश्च पुरुषरूपेण 'तासां मे पौरुषी
313

'?
Wait, in : 'प्रिया' इतिवाक्यात् ।

Let's check :
"शारीर आत्मेत्युक्त्या शरीरमप्यतिदिष्टमित्येत्याहुः पञ्चा-" ->
Wait! "शरीरमप्यतिदिष्टमित्येत्याहुः"?
Let's read:
श (sha) री (ree) र (ra) म (ma) प्य (pya) ति (ti) दि (di) ष्ट (shta) मि (mi) त्ये (tye) त् (t) या (yaa) हुः (huh)
Wait, "इत्येत्याहुः" = इति + एतत् + आहुः = इत्येतादाहुः or इत्येत्याहुः?
Wait, is it "इत्येतदाहुः"?
Look at the letters:
इ (i) त्ये (tye) त (ta) दा (daa) हुः (huh)!
YES! "इत्येतदाहुः"!
इ (i) त्ये (tye) त (ta) दा (daa) हुः (huh)!
"शरीरमप्यतिदिष्टमित्येतदाहुः पञ्चावयवेति ।"
Splendid!

Let's check :
"तथा चेति अन्येष्वपि तत्तत्कोशतौल्यादङ्गरचनाभावे प्राप्तत्वेपि यत्र" ->
Wait, "