अनङ्गरङ्ग (महाकवि कल्याणमल्ल - कामशास्त्र एवं रति-प्रयोग संस्कृत मूल पाठ)

21
तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते,
श्रुतेन शीलेन गुणेन कर्मणा ॥
(26) L सचारः, V स्वाचारः.—(27) B º कुटुंबभाक.—
(28) B परिकीर्तितः.—(29) L दुर्व्यसनो.—(30) M नष्टो.—(31) L
धूर्तो ऽतिº; M निबद्धस्सदा.—(32) M, B दारिद्रः, R, IO
निर्द्रव्यः.—(33) V adds here two chapters, namely, पुरुषसामुद्रि-
कलक्षणं, and स्त्रीसामुद्रिकलक्षणं which are wanting in L and all My
manuscripts.—(34) L आयुःक्षयो.—(35) all my texts and manuscripts,
except IO, read º लघुता.—(36) M विरतिः.—(37) R, IO रते तु,
B रतो न.—(38) V कीचकश्च, R, IO कीचको ऽपि.—(39) V
कुर्यान्.—(40) L, M, B, IO दृष्टिः प्रेम; M प्रेमयुता.—(41) L
भ्रमा मनसि च, R, IO पुरीभ्रमो.—(42) L º च्छित्तिरथो.—(43)
L किमु.—(44) B कांतं च चेन्नाप्नुयाº.—(45) V º मोहिता,
M कन्दर्पमोहादतः.—(46) M एवं चिन्त्य (?).—(47) M प्रत्यर्थिनीं.
(48) IO वाचस्पतिः. The editor of L has the note: वात्स्याय-
नीये कामसूत्रे तु नैव दृश्यते.—(49) B º भूपतिमित्रº.—(50) L
स्वस्य दोषाय न चेत्प्रगच्छेत्, M भोगाय, B, IO, R प्रयच्छेº.—
(51) L तास्ताः पुमाº नैवम्, M ऋतौ पुमान् कामत्य (?) नैवं;
B नैवं; .—(52) L शिष्य.—M has only कन्या प्रव्रजिता
परां कामकलाप्रवणम्. Then immediately follows अथ दुस्सा-
ध्यलक्षणम् (!) —(53) V º वल्लभा च.—(54) L विक्रेयिका, V
विक्रेतिका, R, IO विक्रेत्रिका.—(55) L मालाकारº, R, IO मा-
ल्याकारº.—(56) B योषिताः.—(57) L निर्धन instead of वा-
मन; L, V º भार्या तु या.—(58) L महाभामिनी.—(59) L अत्यु-

22
ग्रा .—(60) L साध्या ˚ङ्गना .—(61) L लज्जां च धत्ते, V, IO, R
न धत्ते.—(62) L विमुखी च, R, IO ऽभिमुखं च.—(63) R वि-
लिखत्यधस्था.—(64) L, B, R, IO दृष्ट्वा.—(65) B कराब्जा.
The correct reading of this line seems to be दृष्टा कराभ्यां न-
यने पिदध्यात्.—(66) L, B, IO दृष्ट्वा स्फुटं, V पृष्टा स्फुटं.—
(67) L सा स्मृत एव (?!) वाक्यं.—(68) L, V, B शनैर्व्रजे ˚.—
(69) L विलोकते.—(70) L ˚ दुत्थेःप्रदेशं.—(71) L प्रेमवशो
हि धीरः, B दृशं च धत्ते.—(72) L कुत्रापि, IO मृज्ञाति.—(73)
L दृष्टा.(74) B प्रस्फोट ˚.—(75) L ˚ भारं .—(76) L सङ्कोचयेन् .
—(77) L ˚ वक्त्रे वहेद् धर्मजलं विलोक्य .—(78) B ˚ चिह्नेन व-
रांगयुक्तां, P 238 ˚ चिह्नेन च रागयुक्तं —(79) B, IO, R, P 204
238 दूतीं त्वरा —(80) L ˚ प्रधीणाम् As for M, see Note 52.
—(81)— M प्रेष्या.—(82) L त्रपापरवशा.—(83)L, B गर्भादि˚.— (84)
B साध्यांगना .--(85) B˚ पुण्यवर्ग˚.—(86) V च instead of
ऽथ.—(87) M भवने .—(88) M, R, IO रम्य .—(89) M ˚पुष्पादि-
धूपा ˚.—(90) B शुभदिने .—
IX.
(1) M तद्विदधीत .—(2) L ˚ विद्धूकाख्यम् , R, IO ˚विद्धू-
केथ, M जाघनिकं तदेव .—(3) M ऊरुपगूढं दिह (?) चीरनीरं
(4) L सुखमपरपदाब्जेना ˚.—(5) B, IO, R ˚ वल्यापीड्य, M
वल्ल्यांविद्य .—(6) B घटयेद्यन्मिथुनं.—(7) L˚ वक्तमासज्य हन्या-
न्मिथुनं सभावम् , M ˚ वक्त्रहस्तावली यन्मिथुनं घटेश्चैत् ; B
घटेच्च .—(8) M जघनपरिनदेस्थः (?) .—(9) L, V ललित ˚ . -

23
(10) M स्फुटं .—(11) L विध्यत्युरोजेन तु यत्र कान्ता .—(12) M
कामविवृद्धकारख्यं .—(13) B º न्मथितांगनाया .—(14) L संदंशि-
तस्त्वोरुयुगेन यत्र ; M ऊरुयुगं स्वोरुयुतेन .—(15) M वा .—(16) L
अङ्के च, B अथैकतल्पे .—(17) M IO º सुखस्था कान्ता .—(18)
M, IO, B, R गढं .—(19) M वा, B हि .—(20) V R, IO º यष्टि,
B º यष्टी .—(21) M यत्र यौवने .—(22) IO चुंबेत .—(23) This
stanza is wanting in L.—(24) M वा .—(25) L º सात्म्याँन्निशां
स्तनाऽऽ º; M नान्या ततश्चुम्बन º . V न त्वन्यतश्चु ’.—(26) L
शनैश्च चुम्बदतिरागयुक्तः .—(27) All editions and manuscripts,
except B, P 238, read तन्मिलिता º.—(28) L स्फुटिताख्यं .—
(29) L, B परिचुम्बनं .—(30) L, IO, R तल्लाटिकाख्यं, V तद्वन्दि-
काख्यं, M तद्वादुकाख्या, B तद्वद्विकाख्यं . Only P 238 has
the correct reading.—(31) R, IO च .—(32) L परिचुम्बनं .—
(33) V मदनाभिले ला .—(34) M वा .—(35) IO स्निहेद्दशेच्च .—
(36) L, R, IO पण्डित º .—(37) M, R, IO प्रियामुखं .—(38) L
तदेव .—M, B, R, IO read तत्संपुटाख्यं हनु [B त्वनु] वक्रसंज्ञं
स्यात्केलिजिह्वाननतस्तदेव [IO तत्सदैव, B जस्तदेव] .—(39) L
प्रथितं .—(40) IO ºपृष्ठजिह्वास्फिकपार्श्व º विषयेषु नराः (!).—(41)
B च .—(42) M पधिभूतास्स्येस्फुटितत्वमेव, B वर्द्धिष्णुता च
स्फु º, R, IO वर्द्धिष्णुताप्यस्फु º.—(43) L, B आमार्दवं .—
(44) L नखानामुक्ताः प्रभूताः किल, B षडुक्ता नखरप्रसंगे, M
नखा गुणानां बुधैः प्रयुक्ताः—(45) L गण्डयुगाधरेषु .—(46) M
यत्साधुसम्पूर्णमुखिप्रभू ं ; IO, P 204 º प्रभूतं .—(47) M, IO त-
देच्छु ’.—This stanza is wanting in B: the first half of it has

24
been omitted in V.—(48) L भेदाः सुमुखोः प्रयोज्या°, M इत्ये-
वं चन्द्राभिमुखं प्रयुञ्ज्येत्तथा; B इत्येतदेवाभिमुखं, IO इत्येव
चेदाभिमुखे, R इत्येव चेदाशु मुखे प्रयुञ्ज्या°.—(49) M मण्ड-
कमावदन्ति .--(50) M द्वित्र्यंगुलादपि करेण नख°.—(51) L, B
°द्वयं.—(52) B °विदग्धा.—(53) M तदेव.—(54) B तरुणीं
हितपत्रपानः (?), IO तरुणस्य हिनत्वभावः.—(55) L °मादाय,
M °मादापि तु कञ्चुके.—(56) L, IO तं, M संवदन्ति.—(57) L
तथा, M वृत्तं.—(58) IO तज्ज्ञा.—(59) L प्रयोज्यास्त्वोष्टाननांस्त-
यनानि, B चुंबप्रदेशेषु रदा विधेया ओष्ठाननार्च्जुनानि हित्वा;
R, IO ° नयनं विहाय.—(60) L हुङ्कार°.—(61) V °विधि-
ज्ञैः.—(62) L अपि instead of दन्ताः.—(63) V °मात्रंगं,
M °मातृंगं.—(64) B °मात्रलिंगवदलेख्यं.—(65) B च.—
Stanza 33 is wanting in M.—(66) All texts and manuscripts
have तिलके च [R तिलको ऽथ]; but as pointed out by the
editor of V, the correct reading seems to be तिलशश्च which
is in accordance with the reading of the Ratirahasya: मध्ये-
ऽधरं तिलश एव विखण्डने स्याद्विन्दू रदद्वयकृते.—(67) L, M
कामिनां .—In M stanza 34 is mutilated.—(68) R, IO °मालकं.
—(69) L, M गण्डार्कं.—(70) B स्मृतिहातुपश्चात्क्रोडसंज्ञं .—
(71) L कोलवक्त्रं, IO, M कालचर्चं .—(72) IO तत्तज्ञाः, B
तज्ञाः.—(73) L प्रेमप्रवृद्धौ, M °प्रवृद्धैः, B रागप्र°.—(74) M
साध्या.—(75) V, M जनैश्च°.—(76) All My manuscripts
परिकृष्य.—(77) IO चुंबते . The editor of L remarks that
चुम्बति is हतवृत्तत्वम्.—(78) B रतांगवज्रकं.—(79) L भुजंग-
वक्त्रकम्, M °वल्लरम्, IO °वल्लिकाः—(80) IO वतंसदेश° .

25
(81) M प्रगृह्य .—(82) M सुरतावकाशे .—(83) M प्रविष्टाः .—(84)
IO श्रुता मया .—(85) V °रति°, M क्रमाद्या सुरतः प्रकारः,
B बाह्यतरप्रचारः .—(86) L, B, M प्रसिद्ध°; L बहुशो वदन्ति
न दर्शिता; M प्रसिद्धबन्धाद्बहुशोपपत्र, B, IO परेत्र .—(87) L
ते, M ° शङ्कयात्र .
X.
(1) L स्वात्मानु रूपं, M सामान्यरूपाः परिधाय .—(2) M
पूर्वं पुमान् चरेद्वाह्य °.—(3) M ° पराङ्गदेशे .—(4) L साध्या .—
(5) M अविश्लथानं यमितोरु°.—(6) L तथैवानतकन्धरं च, B
स्थितं तथा व्यानतकं रसज्ञैः.—(7) M वदामि .—(8) B भोगविलास°, M
भोगविभागपद्माः.—(9) M, L, V °मन्दिरे यः.—(10) All my manus-
cripts ° द्वयमुद्गृहीत्वा (!) .—(11) B स्त्रीपादमेकं .—(12) V, B,
IO, R ° पाणियुग्मम् .—(13) M भूमौ .—(14) L तथा .—(15) V
°युग्मातूर्ध्वं .(16) B P 238 स्मरवज्रनामा, IO स्मरनामयुक्तः .—
(17) M श्रेष्ठेस्तदा, B श्रेष्ठः .—(18) B केचित्तदूरुद्वय रमते .—
(19) L, V ° रवतारिताख्यः, M ° रविदारताभ्यः, ग ° रोथिताकि-
तारुयाः, B ° रविदारिकाख्यः, R, IO ° रविदारिताख्यः.—(20)
L, IO कान्तां, M कान्ता .—(21) R, IO ऊरुयुगं .—(22) B र-
मते .—(23) V, B, M निपीड्य .—(24) B कामालय °, M कामाङ्कु-
श °.—(25) L, M चेष्टिता °, B वेष्टिका °.—(26) B, IO, R, P 204,
238 तदेति .— (27) M अर्थ, B अतो विधाय, R, IO अथो.—
(28) V प्रबलां; M प्रबला तमेव भर्ता यथाचेच्च (?) विदारितं तत्.
—(29) M, B विलासिनी, R, IO यदा स्त्रियः; B संगत °.—(30)

26
L तद्भुग्नकं, B तद्भुग्नकः M उद्भुग्नकन्यां समदांघ्रि° —(31) M
स्फुटमाप्रदिष्टः, B स्फुटिताख्य उक्तः, R, IO स्फुटमान्प्रदिष्टः
—(32) L कुर्याद्रतिं चोदितकोणाकाख्यः, V वीणाकाख्यः, M
वीणिताख्यः, B अर्द्धेन युक्तं विनिपीडितं तत्; R वेणिकाख्यः
(33) M, IO, R प्रौढांगनायां.—(34) L परिवर्जनीयः, R, IO इति
कल्पनीयः.—(35) L ° प्रसुप्ता. M ° प्रसुप्तः.—(36) L मुनीन्द्रैः.
—(37) B जानुयुगस्य, M विपर्ययादूरुयुगस्य.—(38) L ° विप-
र्ययाद् भूपपदं, M ° विपर्ययाच्चोदपरं, B ° यादुपपदं —(39) M
पिनये°.—(40) M omits कृत्वेति—स्वभुजौ तु कृत्वा.—(41) B
प्रयच्छे°.—(42) V °तारुयमुक्तम्.—(43) B, IO, R मणिकूपर°,
M मणिकर्पराख्या.—(44) IO मुनीन्द्रैः—(45) M प्रणिदायसंज्ञः,
omitting तदा कवीन्द्रैः.—(46) B तथा.—(47) L संयमनामधे-
यम्.—(48) L मुखं मुखे.—(49) V स्वबाहुं, B च बाहू.—(50)
V, B °युग्मं.—(51) IO स्त्रियं समाकुंचित°.—B reads तथैव
भर्ता कृतं स्थितां स्त्रियं कु°.—(52) B ° विदग्धां, R, IO °विद-
ग्धा.—(53) V, B भ्रमयेन्मु°.—(54) M विनिर्धितस्स्यात्, L, B,
IO वितर्दितं.—(55) L चेत्.—(56) L तन्माकटारूयं मुखसं°.—(57)
This wrong form is the reading of all my texts and manus-
cripts.—(58) B परिरभ्य.—(59) L कण्ठे.—(60) L विन्यस्त-
यान्यंघ्रियुगं.—(61) IO, R ° देशगामी —(62) L ऐणगार्दभिक-
सैरिभादि°; M ° जनतया न.—V B and P 238 greatly differ
from L and my other manuscripts. They read as follows:
ऐण गादर्भिकं चैव शौनं सैरिभकं तथा ।
कामकेलिकलाविज्ञः प्रायेणैवं प्रकल्पयेत् ॥ ३० ॥
सुरतेन यथोक्तेन तृप्तिं चेन्नाङ्गना व्रजेत् ।

27
कुर्यादाद्यां$^1$ पुरुषवच्चेष्टां तत्पुरुषायितम् ॥ ३१ ॥
असमाप्तसुखा कान्तं हन्ति हस्तं धुनोति च ।
उत्थितुं न ददात्येव विधत्ते वा पतिक्रियाम् ॥ ३२ ॥
कन्यकां हरिणीं स्थूलां नवपुष्पां सुदुर्वलाम् ।
गर्भिणीं$^2$ नवसूतां वा न युञ्ज्यात्पुरुषायिते ॥ ३३ ॥
चारुयौवनसंपन्ना तन्वी श्रमविवर्जिता ।
जितव्रीडानुक्ता च शस्ता नारी नरायिते ॥ ३४ ॥
विलोक्य श्रमयुक्तां तां पातयेच्छयने सुधीः ।
संपुटं घटयेच्चैव विसृष्टिसमये ततः ॥ ३४ ॥
मुहुः स्वजघनाश्लेषः सीत्कारो वीतलज्जता ।
हिंकारः श्वसितं नार्याः सुखसांनिध्यसूचकम् ॥ ३६ ॥
मूर्च्छना मीलनं चाक्ष्णोश्च्युतिकालस्य लक्षणम् ।
सर्वमेतत्परिज्ञाय साधयेत्स्वसुखं ततः ॥ ३७ ॥
अङ्गस्वेदः श्लथत्वं च केशवस्त्रादिसंवृतिः ।
जाते च्युतिसुखे नार्या विरामेच्छा च जायते ॥ ३८ ॥
अन्यासक्रमनाश्चिरं नरवरो रामां रते सत्वरां
ज्ञात्वा तन्मनसोदयं क्षणमथो मन्दं समान्दोलयन् ।
अन्ते जातसुखामवेत्य विसृजेद्बीजं निजं तत्परं
तिष्ठेत्तां परिरभ्य भावकथनैनोदयन्ते यावन्मदः ॥ ३६ ॥
इत्थं या च्युतिसौख्यहेतुकामितुर्वश्यं$^3$ गता कामिनी
सा यावन्मरणं निजैर्धनजनप्राणैर्न तं मुञ्चति ।
यस्त्वेवं सुखसाधनैकानिपुणो वश्यायसा (?) प्रेक्षते$^4$

$^1$ V कुर्याद्द्यात्त. $^2$ V गुर्विणीं.
$^3$ V याऽतिहिसौख्यहेतुकमितिवश्यं. $^4$ V वश्याय चापेक्षते.

28

नो मन्त्रं न च भेषजं न च हुतं नो भावनां नो धनम् ॥ ४० ॥
कल्याणमल्लनृपतिर्मुनिवाक्यानुसारतः ।
अनङ्गरङ्गमकरोद्गुर्जराधीशराज्ञया ॥ ४१ ॥†
These stanzas apparently are spurious.—(63) L रते प्रवृ-
त्तिम्, M एवाभृततेष्वदृष्टा .—(64) L तत् .—(65) V, R ° परिस्था·
—(66) IO सुरतं .—(67) L प्रेयय विभ्रमवती .—(68) L स्मराल ·
ये .—(69) L, IO ° मनोहरानना .—(70) L वदन्त्य°.—(71) L
सुख°, R ° नेत्रया .—(72) M तथा.—(73) L ° देहवर्ती.—(74) R
° गच्छद्रवतां .—(75) IO द्रुतामपि .—(76) L नवसूतां च वियो-
गिनीं, M ° सूतामनुरागिणीं.—(77) IO बुधः .—(78) M, V ° युद्धे-
ऽङ्ग .—(79) IO चतुर्धा स्यात् .—(80) L, V प्रसृतेनाथ हस्तेन, M
नाल्पहस्तेन हस्तेन .—(81) L स्थानान्यहं ब्रुवे .—(82) L समबलं
मुष्टिः, M गुह्येन हस्तं तु मुष्टिः .—(83) IO विरतिं भजते .— (84)
IO करताडनं .—(85) L यदा रेता.—(86) L स्यात्सपलालसंज्ञम,
V स्यात्सपताकसंज्ञम्, IO ° संज्ञां —(87) L कृतेप्रहारे V, R कृत प्रहारै
—(88) All texts and manuscripts, except IO, बिंदुमालः.—(89)
M अंगुष्ठ °.—(90) L, V ° भेदांश्च .—(91) L सीत्कृतोत्कृतं ; M
हिंकृतं स्तनितं चैव हुंकृतं पूत्कृतं तथा ; IO हितं स्तनित्कृतं सू-
त्कृतं दूत्कृतं फू°, R हिंकृतं स्तनितं सीत्कृदूत्कृतं पू °.—(92) L
हिंकृतस्यापि जायते.—(93) L ° घोषस्तु सुदृशो भवेत्, M ° त्स्या
तत स्मृतम्, V ° घोषवत्तदिदं स्मृतम्, IO स्यात्कृतः स्मृतम् .
—(94) IO सूत्कृतं, R पूत्कृतं .—(95) IO ° नारावतुल्य. This
line is wanting in M, R.—(96) L चारुकोकिल °.—(97) L श्र-
† Wanting in V.

27
मातृ . —(98) L, IO, R, M ॰च्छदं.—(99) V यदि.—(100) M
निरागसाकृता, IO तदातिरागतः.—(101) L स पत्न्याः.—(102)
L सुभृशकलुषं.—(103) L ॰ वाक्यं, IO सभयचकित ॰.—(104)
L मुनिरेनां.—(105) L॰ मन्दिरे .—(106) M ॰चिरायतेक्षण.
(107) L विलास॰—(108) M सुरताय च पत्युरालयेत्कवय॰ .—(107)
L, R विदुः.—(110) L प्रेषयित्वापि, M प्रेषयित्येव, IO प्रेषयित्वै-
क, R प्रेषयत्वाथ.—(111) L स्वयमतितरलोला.—(112) IO परि-
ताप्यत, M परितापत.—(113) L सकलकार्यकला ॰.—(114) L
सकलसौरुयसमन्विता, M ॰वितर्पिता, IO ॰विचिंतिता, R वि-
मोहिता, P 204 ॰ विवंचिता.—(115) IO चपलाक्षी.—(116) L,
V add the following lines:
वासकसज्जा समुत्कण्ठा स्वाधीनभर्तृका * तथा।
कलहान्तरिता चापि विप्रलब्धाभिसारिका।
खण्डिता प्रोषिता चैव नायिकाश्चाष्टधा स्मृताः ** ॥
(117) IO अविदित ॰रंजते यः सभावं, R ॰रागात्संव्रजे —(118)
R, P 204 सलीले.—(119) L सुखमविकलमेवं V कल॰मेवं.—(120) L, V
प्राप्नुयान्मानवः सः, M मानवस्यः.—(121) L ॰शेखरे —(122) L
तदर्द्धासने .—(123) L ॰ रङ्गकाविता .
———

• L ॰पतिका. • ** L ॰ चाष्टसंस्मृताः.

The provided image appears to be completely blank and contains no text or content to transcribe.

Please upload or re-send an image showing the page you would like transcribed.

The provided image is completely blank/white and does not contain any visible text to transcribe. Please provide an image containing the text you would like transcribed.

The provided image is completely blank (white page with no visible text or content). Please provide an image containing the text page you would like transcribed.

The provided image is completely blank (white), and contains no visible text, Sanskrit verses, or commentary to transcribe. Please upload an image with visible text.

The provided image is entirely blank (contains no text, sutras, or content). Please check and re-upload the intended page image to proceed with the transcription.

The provided image is completely blank and does not contain any visible text, verses, or commentary to transcribe.

The provided image is completely blank (solid white) and contains no visible text to transcribe. Please provide an image with legible text.