अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६५८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
किं पुन परिवृत्तजन्मनोऽप्यनागामिन एष भेदोऽस्ति ? यस्मात्
न परावृत्तजन्मार्यः कामे धात्वन्तरोपगः ।
कामधातौ परावृत्तजन्मान्तर आर्यो न धात्वन्तरं गच्छति । अनागामिफलं
प्राप्य तत्रैव जन्मनि परिनिर्वाणात् । रूपधातौ तु परावृत्तजन्मा¹ कदाचिदारूप्यान्
प्रविशति । य ऊर्ध्वस्रोता भवाग्रपरमः ।
यत्तर्हि शक्रेणोक्तम्—"ये ते देवा अकनिष्ठा इति विश्रुताः, अन्ते मे
हीयमानस्य तत्रोपपत्तिर्भविष्यति" ? अभिधर्मलक्षणानभिज्ञत्वादिति² वैभा-
षिकाः । भगवतापि अनिवारणम् , संहर्षणीयत्वात् इति ।
मपि प्रहाणात् । तेषां सत्पुरुषाणामनागामिनामिह सूत्रेऽधिकारः । सप्त
सत्पुरुषगतय इत्यतोऽन्येषां पार्यायिकं सत्पुरुषत्वं न प्रतिषिध्यते ॥ ४० ॥
किं पुनः परिवृत्तजन्मनोऽप्यनागामिन एष भेदोऽस्ति । अन्तरापरिनिर्वायी-
त्येवमादिकः । परिवृत्तजन्मानागामीयः प्रथमे जन्मनि स्रोतआपत्तिफलं
सकृदागामिफलं वा प्राप्य द्वितीये जन्मन्यनागामी भवति । काम इति
विशेषणम् । यस्माद् रूपधातौ परिवृत्तजन्मा कदाचिदारूप्यान् प्रविशतीति ।
तत्रैव जन्मनि परिनिर्वाणादिति । कामधातौ दुःखबहुत्वेनास्य तीव्रसंवे-
गत्वात् ।
यत्तर्हीति विस्तरः । शक्रेणोक्तम्—'इतश्च्युतोऽहं मनुष्येषूपपन्नो यद्यर्हत्त्वं
प्राप्य न परिनिर्वामि । ये ते देवा अकनिष्ठा इति विश्रुताः, अन्ते मे हीयमानस्य
तत्रोपपत्तिर्भविष्यति' इति । स हि देवेष्वेव स्रोतआपन्नो मनुष्याँश्चागत्य
परिनिर्वास्यामीति वचनात् परिवृत्तजन्मा भवेत् । अन्ते निकायसभागावसाने
मम हीयमानस्यार्हत्त्वानवाप्तिपरिहाण्या परिहीयमाणस्य, तत्राकनिष्ठेषूप-
पत्तिर्भविष्यतीति प्रार्थनाDefault/प्रार्थनावचनाद् धात्वन्तरगमनमस्तीति गम्यते, तत् कथं
कामधातौ परिवृत्तजन्मान्तर आर्यो धात्वन्तरं न गच्छतीत्युच्यत इति ? सूत्रार्थो
दृश्यते । ब्रूयास्तम् । धर्मलक्षणानभिज्ञत्वाच्छक्रेणैवमुक्तम् , तस्माद्दोष इति ।
भगवता तर्ह्येवं शृण्वता कस्मादसौ न निवारितः—मा त्वमेव वोच इति ?
अत उच्यते—भगवताप्यनिवारणम् , संहर्षणीयत्वादिति । कामदुःखपरित्यागा-
भिलाषेण संहर्षणीयमित्यभिप्रायः ।
च्युतिनिमित्तोपपत्तिदुःखोद्विग्नस्य संहर्षणीयत्वादित्याचार्यसङ्घभद्रः ।
१. परिवृत्त०—जा० । २. अभिधर्मानभि०—का० ।