अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६५६
स चोर्ध्वजश्च नैवाक्षसञ्चारपरिहाणिभाक् ॥ ४१ ॥
स च कामधातौ परिवृत्तजन्मा ऊर्ध्वधातूपपन्नश्चार्यो नैवेन्द्रियाणि सञ्चरति,
नापि कथञ्चित् परिहीयते ।
किं पुनः कारणं परिवृत्तजन्मान्तरस्यार्यस्य रूपारूप्यप्रवेशेनेन्द्रियसञ्चार-
परिहाण्यो नेष्यन्ते ? यस्मान्न सन्ति ।
कस्मान्न सन्ति ? जन्मान्तरपरिवासेनेन्द्रियाणां परिपक्वतरत्वाद्, आश्रय-
विशेषालाभाच्च ।
अथ कस्मादवीतरागः शैक्षो नान्तराये परिनिर्वायी भवति ? मार्गस्याजित-
त्वादसम्मुखीभावतः, अनुशयानां च नातिमन्दत्वात् । दुःसमतिक्रमत्वात् कामधातोरिति
वैभाषिकाः । बहु ह्यनेन कर्तव्यं भवति—अकुशलाब्याकृतक्लेशप्रहाणम् ,
द्वित्रिश्रामण्यफलप्राप्तिः, त्रिधातुसमतिक्रमश्च । तच्चान्तराभवस्थो न शक्तः
कर्तुमिति ॥ ४१ ॥
इन्द्रियाणां परिपक्वतरत्वादिति । प्रज्ञादीनामिन्द्रियाणां निस्यन्दफलपुष्टि-
विशेषादित्यर्थः । आश्रयविशेषालाभाच्च । यस्माच्चाश्रयविशेषमनुपहतं
मार्गसम्मुखीभावाऽनुकूलं प्रतिलभते । दृश्यन्ते हि तीक्ष्णेन्द्रिया अपि सन्त
आश्रयवैगुण्याद् गुणेभ्यः परिहीयमाणा इत्यतो जन्मान्तरपरिवासेनेन्द्रियाणां
परिपक्वतरत्वादितीन्द्रियसञ्चारो नास्ति । आश्रयविशेषालाभाच्च परिहाणि-
र्नास्ति । अनेनैव जन्मान्तरपरिवासेन धात्वन्तरगमनं न भवतीति ।
मार्गस्याजितत्वादसम्मुखीभावत इति । यस्मान् मार्गस्याजितत्वादसम्मुखी-
भावः, तस्मात् कारणादवीतरागः शैक्षः स्रोतआपन्नः सकृदागामी च
नान्तरापरिनिर्वायी भवति । अनुशयानां च नातिमन्दत्वात् । यस्माच्चानुशया-
स्तस्य नातिमन्दाः, अतो नान्तरापरिनिर्वायी भवतीत्ययमाचार्यस्य परिहारः ।
वैभाषिकाणां कः परिहारः ? इत्याह—दुस्समतिक्रमत्वात् कामधातोरिति
वैभाषिका इति । कथम् ? इत्युच्यते—बहु ह्यनेन कर्तव्यं भवति अकुशलाऽव्याकृत-
क्लेशप्रहाणम् । अकुशलानां कामावचराणामव्याकृतानां च रूपारूप्यावचराणां
क्लेशानां प्रहाणमनेन कर्तव्यम् । वीतरागेण पुनः शैक्षेणाव्याकृतानामेव
प्रहाणमिति । द्वित्रिश्रामण्यफलप्राप्तिरिति । द्वे वा त्रीणि वा श्रामण्यानि