अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ६४६
वाहिमार्गत्वात् । सोपधिशेषनिर्वाणेन । सोऽपि निरुपधिशेषनिर्वाणेनेत्यपरे¹ ।
न, आयुरुत्सर्गावशित्वात् ।
३. साभिसंस्कारपरिनिर्वायी किल उपपद्याप्रतिप्रस्रब्धप्रयोगः
साभिसंस्कारं परिनिर्वाति; अभियुक्तवाहिमार्गत्वात् ।
४. अनभिसंस्कारपरिनिर्वायी त्वनभिसंस्कारेण; अभियोगवाहिमार्गाभावात् ।
मार्गो अस्येति वाहिमार्गः । कथं मार्गो वाही ? विनाभिसंस्कारेण सम्मुखी-
भावात् । अभियुक्तश्चासौ वाहिमार्गश्चाभियुक्तवाहिमार्गः, तद्भावः, तस्मात् ।
उत्पन्नमात्रो न चिरात् परिनिर्वाति । सोपधिशेषेण निर्वाणेनेति । निर्वाणद्वैविध्याद्
विशिनष्टि—सोपधिशेषनिर्वाणेन परिनिर्वाति । सर्वास्रवक्षयं करोतीत्यर्थः ।
सोऽपि निरुपधिशेषनिर्वाणेनेति । न केवलमन्तरापरिनिर्वायी निरुपधिशेष-
परिनिर्वाणेन परिनिर्वात्यर्हत्त्वं प्राप्यायुरपरिसमाप्य, उपपद्यपरिनिर्वाय्यपि
तत्सदृश इत्यपरे । न । आयुरुत्सर्गावशित्वात् । नैतदेवम्, सोऽपि निरुपधिशेष-
परिनिर्वाणेनेति । कस्मात् ? आयुरुत्सर्गावशित्वात् । आयुष उत्सर्गे तस्या-
वशित्वात् । कस्मात् पुनरस्यात्रावशित्वम् ? यत्प्रान्तकोटिकचतुर्थध्यानलाभिन
आयुरुत्सर्गावशित्वम्, तच्च प्रान्तकोटिकं ध्यानं मनुष्येष्वेव त्रिषु द्वीपेषूत्पाद्यते ।
स च रूपधातुपपन्न इति । किमन्तरापरिनिर्वायिणोऽस्त्यायुरुत्सर्गावशित्वम् ?
यत एवमसौ निरुपधिशेषपरिनिर्वाणेन परिनिर्वाति, तस्यापि वशित्वं नास्ति ।
अन्तराभावावस्थानाय तु तादृशं कर्म नास्ति, यादृशमुपपद्यपरिनिर्वायिण इति
अतोऽन्तरापरिनिर्वायी शीघ्रं परिनिर्वाति । उपपद्यपरिनिर्वायी तु यावदायुः
स्थित्वा परिनिर्वातीत्युपपद्यपरिनिर्वाय्येव सोपधिशेषनिर्वाणेन परिनिर्वाती-
त्युच्यते ।
साभिसंस्कारपरिनिर्वायी किलेति । किलशब्दो वैभाषिकमतोद्योतकः । स्वमतं हि
सूत्रानुसारेण पश्चाद् वक्ष्यते। अप्रतिप्रस्रब्धप्रयोग इति । पूर्वप्रयोगवेगेनानिरा-
कृतप्रयोग इत्यर्थः । साभिसंस्कारम् सप्रयत्नम् । अभियुक्तवाहिमार्गत्वादिति ।
अभियुक्तत्वात्, अवाहिमार्गत्वाच्च तस्य योगिनः । अत एवासौ साभिसंस्कार-
परिनिर्वायी सिध्यति ।
अनभिसंस्कारेणेति । पूर्वविपर्ययेण । प्रयोगस्य प्रतिप्रस्रब्धत्वात् ।
अभियोगवाहिमार्गाभावादिति । अभियोगस्य वीर्यस्याभावात्, वाहिमार्गस्य
१. निरुपधिशेषेणेत्य०--का० ।
अभि० को० ३ : १३