अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६४८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [मार्गपुद्गल-
सोऽन्तरोत्पन्नसंस्कारासंस्कारपरिनिर्वृतिः ।
ऊर्ध्वस्रोताश्च,
अन्तरा परिनिर्वृतिरस्येत्यन्तरापरिनिर्वृत्तिः । एवमुत्पन्नेऽस्य संस्कारेणा-
संस्कारेणेति योज्यम् । स एवानागामी पुनः पञ्चधा भवति —
१. अन्तरापरिनिर्वायी, योऽन्तराभवे परिनिर्वाति ।
२. उपपद्यपरिनिर्वायी, य उपपन्नमात्रो न चिरात् परिनिर्वात्यभियुक्त-
पञ्चानामिति विस्तरः । पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां प्रहाणाद-
नागामीत्युच्यते सूत्रे । प्रहाणसङ्कलनात् । सत्कायदृष्ट्यादीनां प्रहाणैकत्व-
व्यवस्थापनात् । द्वे त्रीणि वा पूर्वं प्रहीणानीति । यदि तावत् कामवीतरागो
नियाममवक्रामति, द्वे पूर्वं प्रहीणे लौकिकेन मार्गेण—कामच्छन्दः, व्यापदश्च ।
सत्कायदृष्ट्यादीनामपर्यादाय प्रहाणात् । अथानुपूर्विकः, त्रीणि पूर्वं प्रहीणानि ।
केन ? दर्शनमार्गेण । सत्कायदृष्टिः, शीलव्रतपरामर्शः, विचिकित्सा च । तस्मात्
साकल्येन पञ्चानां प्रहाणादित्युच्यते ॥ ३६ ॥
“सोऽन्तरोत्पन्नसंस्कारासंस्कारपरिनिवृत्तिः” इति । सोऽनागामी अन्तरा
उत्पन्ने संस्कारेणासंस्कारेण परिनिर्वृत्तिरस्येति अन्तरोत्पन्नसंस्कारासंस्कार-
परिनिर्वृत्तिः । यत्तूक्तम्—एवमुत्पन्नस्येति, तन्न बुध्यामहे। कथमुत्पन्नस्यानागामिनः
परिनिर्वृत्तिरस्येति बहुव्रीहिः समासो भवति; अन्यपदार्थे हि बहुव्रीहिरुच्यते,
न स्वपदार्थे ? तेनैवमिह पाठं पश्यामः—एवमुत्पन्नेऽस्येति । लेखकेनैकारोऽत्र
विनाशित इति । तथापाठे ह्ययमर्थः सम्भवति—उत्पन्ने जन्मनि परिनिर्वृत्ति-
रस्येति उत्पन्नपरिनिर्वृत्तिः । अथैवमेव पाठः स्यात्, एवं व्याख्यायेत—
अनादरे षष्ठी, तयैवं समासः क्रियेत—उत्पन्नस्य जन्मनः परिनिर्वृत्तिरस्याना-
गामिन इत्युत्पन्नपरिनिर्वृत्तिरनागामीति । अथ वा—उत्पन्नस्येत्युत्पन्नजाति-
रुच्यते । उत्पन्नानामिति योऽर्थ उत्पन्नस्येति । तेनोत्पन्नानां या परिनिर्वृत्तिः
सा अस्येत्युत्पन्नपरिनिर्वृत्तिः । अथ परिनिर्वृत्त्यर्थादेव केवलदनागाम्यर्थस्या-
न्यत्वात् । पूर्वपदार्थानन्यत्वेऽप्यनागामिसमानाधिकरणस्योत्पन्नशब्दस्य
परिनिर्वृत्तिशब्देन सह बहुव्रीहिः समास इतीच्छेयुः, सुभणितमेतत् स्यात् ।
स एवानागामी पुनः पञ्चधः भवतीति । अन्तरापरिनिर्वायी, उपपद्यपरिनिर्वायी,
साभिसंस्कारपरिनिर्वायी, अनभिसंस्कारपरिनिर्वायी, ऊर्ध्वस्रोताश्चेति
निगमयति ।
अभियुक्तवाहिमार्गत्वादिति । अभियुक्तो वीर्यवानारब्धवीर्य इत्यर्थः । ग्राही