अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

७० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ धातु-
अथ वा रूपायतनस्य प्राधान्यात् । तद्धि सप्रतिघत्वाच्च पाण्यादिसंस्पर्शे-
स्पृष्टं रूप्यते । सनिदर्शनत्वाच्च—‘इदमिह, अमुत्र’ इति देशनिदर्शनरूपणात्¹ ।
लोकेऽपि च तद्रूपमिति प्रतीतम्, नान्यानि। विशेषणार्थमेकैकं² धर्मायतनमुक्तम्,
न सर्वाणि ।
अपि च—अत्र बहूनां धर्माणां संग्रहो वेदनादीनाम् । अतः सामान्येना-
भिधानं क्रियते धर्मशब्देन । अग्रस्य च निर्वाणधर्मस्यात्र संग्रह , नान्येष्विति ।
विंशतिप्रकारत्वेनौदारिकत्वान्मांसदिव्यार्यप्रज्ञाचक्षुष्ट्रयगोचरत्वाच्चैकं³ रूपायतन-
मित्यपरे ॥ २४ ॥
अन्यान्यपि स्कन्धायतनधातुसंशब्दितान्युपलभ्यन्ते सूत्रेषु, तेषां किमेभिरेव
संग्रहो वेदितव्यः, आहोस्वित् व्यतिरेकः ? एभिरेव संग्रहो न व्यतिरेकः ।
तत्र तावत्—
धर्मस्कन्धसहस्राणि यान्यशीतिं जगौ मुनिः ।
तानि वाङ्नाम वेत्येषां रूपसंस्कारसंग्रहः ॥ २५ ॥
“प्राधान्यात्” इति । त्रिभि कारणै. रूपायतनस्य प्राधान्यम्—पाण्यादि-
संस्पर्शबाधनालक्षणाद् रूपणात्, इदमिहामुत्रेति देशनिदर्शनरूपणात्, इदमेव
रूपमिति लोकप्रतीतत्वाच्च । विशेषणार्थमेकैकं धर्मायतनमुक्तमिति । कथं विशेष-
णार्थम् ? यथा गम्येत प्रत्येकमेषा द्वादशानामायतनत्वम्, विषयिविषयत्वेन
व्यवस्थानाद्, न समस्तानामिति । चक्षुरादिभिंश्च विशेषितैर्यन्न चक्षुरादि-
संज्ञकं धर्मेश्च तद्धर्मायतनं ज्ञास्यत इति तस्य नामान्तरं नोच्यते ।
वेदनादीनामिति । आदिशब्देन संज्ञासंस्काराविज्ञप्त्यसंस्कृताना ग्रहणम् ।
विंशतिप्रकारत्वेनेति । “रूपं द्विधा विंशतिधा” ( अभि० को० १ १० )
इति वचनात् । चक्षुष्ट्रयगोचरत्वाच्च । मासचक्षुरस्मदादीनाम्, दिव्यं चक्षुर्देवा-
नाम्, आर्य प्रज्ञाचक्षुरार्याणाम् । अनास्रवं ज्ञानं सत्यचतुष्टयालम्बनम् । अतो
रूपमव चक्षुष्ट्रयगोचरम्, न चक्षुरादय । तस्मात् तदेव रूपायतनमुक्तम्,
नान्यानि ॥ २४ ॥
१ निरूपणात्—का० । २ विशेषणार्थमेव चैक—का० ।
३. ०चक्षुस्त्रय०—का० ।