अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ६५
अथ वा अस्मिन् शरीरे चक्षुषोऽधिष्ठानमुपरिष्टात् निविष्टम्, तस्मादधः
श्रोत्रस्य, तस्मादधो घ्राणस्य, तस्मात् जिह्वायाः, तस्याः कायस्य बाहुल्येन ।
मनः पुनस्तान्येव निश्रितमदेशस्थं चेति यथास्थानमेषां क्रमः स्यात् ॥ २३ ॥
किं पुन कारणं दशस्वायतनेषु रूपस्कन्धसंगृहीतेष्वेकं रूपायतनमुच्यते,
सर्वेषु च धर्मस्वभावेष्वेकं धर्मायतनम् ? इत्याह--
विशेषणार्थं प्राधान्याद् बहुधर्माप्रसंग्रहात् ।
एकमायतनं रूपमेकं धर्माख्यमुच्यते ॥ २४ ॥
कथम् विशेषणार्थम् ? यथा गम्येत प्रत्येकमेषां दशानामायतनत्वं विषयि-
विषयत्वेन¹ व्यवस्थानाम्, न समस्तानामिति ।
चक्षुरादिभिश्च विशेषितैर्यन्न चक्षुरादिसंज्ञकं रूपं च तद् रूपायतनं ज्ञास्यत
इत्यस्य नामान्तरं² नोच्यते ।
इदमिह विचार्यते—घ्राणजिह्वे प्राप्तविषयग्राहिण्यो, कथम् ? भोज्यस्थो
गन्धस्तेन घ्राणेन गृह्यते, न त्वभोज्यस्थो गृह्यते, वायोस्तु गन्धान्तरसमुद्भवति,
भोज्यावयवेन वा सूक्ष्मेण सहागतो गन्धो गृह्यते, निरुच्छ्वासस्य गन्धाग्रहणात्;
न तर्हीदं वक्तव्यम्—अप्राप्तस्येव जिह्वा भोज्यस्य गन्धग्रहणादिति ? यत्तत्
पिण्डरूपं भोज्यं तज्जिह्वामप्राप्तमित्यभिसन्धायवचनाददोषः । एवं ह्यानुतर-
वृत्ति घ्राणं यद्भोज्यावयवसहागतमपि गन्धं जिघ्रति, जिह्वा तु भोज्यावयव-
सहागतं रसं नास्वादयति, पिण्डभोज्यसहागतमेव तु रसमास्वादयतीति न
सानुतरवृत्तिरित्यवगन्तव्यम् ॥ २३ ॥
कथं विशेषणार्थम् इति प्रतिपादयन्नाह—यथा गम्येत प्रत्येकमिति ।
विस्तर —यथा विज्ञायेत एकैकश एषा दशानामायतनत्वम् । चक्षुरादीनां पञ्चानां
विषयित्वेन, रूपादीना च पञ्चाना विषयत्वेन व्यवस्थानात् न समस्तानामायत-
नत्वम् । रूपायतनमित्येकमेवेति । तथा च परस्परतो विशेषणं न स्यात् ।
यदि विशेषणार्थं नामान्तराप्युच्यन्ते नवानाम्—चक्षुरायतनस्य यावत्का-
यायतनस्य शब्दायतनस्य यावत्स्प्रष्टव्यायतनस्येति, रूपायतनस्यापि कस्मान्ना-
मान्तरं नोच्यते ? अत आह—चक्षुरादिभिश्च विशेषितैयेन्न चक्षुरादिसंज्ञकं रूपं
च तद् रूपायतनं ज्ञास्यत इत्यस्य नामान्तरं नोच्यते । तद्यथा सर्वासु गोष्वङ्कि-
तासु या गोर्नाङ्किता तस्या अनङ्कनमेवाङ्कनं भवति तद्वत् ।
१. विषयविषयित्वेन—का० । २. पुनर्नामा०—का० ।