अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ७१
येषा वाक्-स्वभावं बुद्धवचनम्, तेषां तानि रूपस्कन्धसंगृहीतानि । येषा
नामस्वभावम्, तेषा संस्कारस्कन्धेन संगृहीतानि¹ ॥ २५ ॥
किं पुनर्धर्मस्कन्धस्य प्रमाणम् ?
शास्त्रप्रमाण इत्येके,
एके तावत् आहु —धर्मस्कन्धसंज्ञकस्यैवाभिधर्मशास्त्रस्यास्य प्रमाणमिति ।
तच्च षट्सहस्राणि । अपरे²—
स्कन्धादीनां कथैकशः ।
येषा वाक्स्वभावं बुद्धवचनमिति । येषा सौत्रान्तिकाना वाग्विज्ञप्तिस्वभावं
तेषां तानि रूपस्कन्धसंगृहीतानि । शब्दायतनस्य रूपस्कन्धसंगृहीतत्वात् । येषा
नामस्वभावमिति । येषा निकायान्तरीयाणा चित्तविप्रयुक्तं नामास्ति तेषा
संस्कारस्कन्धेन संगृहीतानि । संस्कारस्कन्धसंगृहीतत्वान्नाम्न ।
आभिधार्मिकाणा तूभयस्वभाव बुद्धवचनमिष्टम् । तथा हि ज्ञानप्रस्थान
उक्तम्—“कतमद् बुद्धवचनम् ? तथागतस्य या वाग् वचनं व्याहारो³ गीर्निरु-
क्तिर्वाक्पथो वाग्घोषो वाक्कर्म वाग्विज्ञप्ति । बुद्धवचनं कुशलं वक्तव्यम् ?
अव्याकृतं वक्तव्यम् ? स्यात् कुशलम्, स्यादब्याकृतम् । कतरत् कुशलम् ?
कुशलचित्तस्य तथागतस्य वाच भाषमाणस्य या वाग् यावद्वाग्विज्ञप्ति । कतरद-
ब्याकृतम् ? अव्याकृतचित्तस्य तथागतस्य इति पूर्ववत् ।” पुनस्तत्रैवानन्तर-
मुक्तम्—“बुद्धवचनं नाम क एष धर्म ? नामकाय-पदकाय-व्यञ्जनकायाना
या आनुपूर्वरचना, अनुपूर्वस्थापना, अनुपूर्वसमायोग” इति । तेषामभिधार्मिकाणा
रूपस्कन्धेन संस्कारस्कन्धेन च तान्यशीतिर्धर्मस्कन्धसहस्राणि संगृहीतानि ।
“सातिरेकाणि मेऽशीतिर्धर्मस्कन्धसहस्राणि भगवतोऽन्तिकात् सम्मुखमुद्गृही-
तानि” ( ) इति सूत्रवचनम् । “चतुरशीतिधर्मस्कन्धसहस्राणि”
( ) इति निकायान्तरे सूत्रपाठ ॥ २५ ॥
“शास्त्रप्रमाण इत्येके” इति । शास्त्रस्य प्रमाणं शास्त्रप्रमाणम्, शास्त्रप्रमाण
प्रमाणमस्य सोऽय धर्मस्कन्ध शास्त्रप्रमाण इत्येके तावदाहु । तच्च षट्सहस्रा-
णिति । तच्च शास्त्र धर्मस्कन्धसंज्ञकं ग्रन्थप्रामाण्येन षट्सहस्राणीति । तानि
त्वशीतिधर्मस्कन्धसहस्राण्यन्तर्हितानि, एकं त्वेतदवशिष्यत इति कथयन्ति ।
“स्कन्धादीना कथैकशः” । अपर आहुरिति वाक्याध्याहार । स्कन्धादीनामे-
कैका कथा धर्मस्कन्ध । ते च धर्मस्कन्धा अशोतिसहस्रसंख्या व्याख्यायन्ते ।
१. का० पुस्तके नास्ति । २. ०पुनराहु.—का० । ३ व्यवहारो—मुद्रितः पाठः ।