अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८३६
नह्यन्यत् पर्यवस्थानमेवञ्जातीयकमस्ति यत्रैतदुभयं स्याद्—एकान्ताकुशलत्वं
स्वतन्त्रत्वं चेति ।
यस्याष्टौ पर्यवस्थानानि तस्यैवं स्यात् । यस्य पुनर्द्दश तस्य
क्रोधम्रक्षावप्युभयप्रकारौ । तस्मान्न भवत्ययं परिहार इत्यपरे ॥ ४२ ॥
पुनरन्यत्र भगवता संयोजनमुक्तम्—
पञ्चधाऽवरभागीयम्,
तद्यथा सत्कायदृष्टिः, शीलव्रतपरामर्शः, विचिकित्सा, कामच्छन्दः, व्यापाद
मात्सर्यम् उक्तम् । न ह्यन्यत् पर्यवस्थानमेवञ्जातीयकमिति । अनाह्रीक्यान-
पत्रप्यमप्येकान्तकुशलम्, न तु स्वतन्त्रम्; रागादिक्लेशसम्प्रयोगात् । कौकृ-
त्यमपि स्वतन्त्रम् ; अविद्यामात्रसम्प्रयोगात् । न त्वेकान्तकुशलम्, तदधिकुशल-
मपि । स्त्यानौद्धत्यमिद्धान्यपि अस्वतन्त्राणि, रागादिसम्प्रयोगात् । न त्वेकान्त-
कुशलानि । कुशलाऽव्याकृतान्यपि हि तानि भवन्ति । यत्रैतदुभयमिति । यत्रै-
कान्ताकुशलत्वं च स्वातन्त्र्यं चेति एतदुभयं स्यात् । तदेवजातीयकमन्यत्
प्रत्यवस्थानं नास्तीत्यभिसम्बन्धः ।
यस्य पुनर्द्दशेति । यस्य वैभाषिकस्य दश पर्यवस्थानानि, तस्य क्रोधम्रक्षावपि
उभयप्रकाराविति । एकान्तकुशलौ स्वतन्त्रौ चेति । तस्मान्न भवत्ययं परिहार
इति । कस्तर्हि परिहारस्तस्येति ? अत्राचार्यसङ्घभद्र आह—अभीक्ष्णसमुदा-
चारित्वाद् ईर्ष्यामात्सर्ययोः पृथक्संयोजनमिति । अत एव च षट्त्रिंशत्संयो-
जनस्वेऽपि कामधातुपपन्नानामीर्ष्या-मात्सर्य-संयोजनाः कुशला देवमनुष्या
इत्युक्तम् । आधिक्येन हि सुगतावेतत् क्लेशद्वयं बन्धनमिति ।
अथवा—
अल्पेशाख्याल्पभोगकारणत्वात् सर्वसूचनात् ।
द्विपक्षसंक्लेशत्वाच्च मात्सर्यैष्ये पृथक् कृते ॥
यदयं सुगतावप्युपपन्नः प्रगाढं परिभवमुद्वहति, तन्नेर्ष्यामात्सयें कारणम् ।
तथा हि—
“अल्पेशाख्योऽल्पभोगश्च बन्धनावप्युभयान्मतः” इति । द्विविधाश्चोप-
क्लेशाः सन्तापसहगताः । ते आभ्यां सर्वे सूचिता भवन्ति । गृहिपक्षश्चाभ्यां
भोगाधिष्ठानाभ्यामतीव क्लिश्यते । प्रव्रजितपक्षोऽपि धर्माधिष्ठानाभ्याम् ।
देवासुरपक्षौ वा भिन्नोदरहेतोरन्यत्यं क्लिश्यतः । अत एवोक्तं भगवता—