अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

७८८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
सत्कायान्तग्राहदृष्टी विसभा गधात्वालम्बने न भवतः ? आत्मात्मीयत्वेनाग्रहणात् ।
अन्तग्राहदृष्टिश्च ? तत्समुत्थितत्वात् ।
का तर्हीयं दृष्टिः ? नेयं दृष्टिः, मिथ्याज्ञानं पुनरेतदित्याभिधार्मिकाः ।
कुतो नु खल्वेतदन्या तदालम्बना दृष्टिः ! एषा न दृष्टिरिति सिद्धान्तस्तु
प्रमाणयितव्यः ।
किं खल्वनुशयाः एव सर्वत्रगाः ? नेत्याह ।
प्राप्तिवर्ज्याः सहभुवो येऽप्येभिस्तेऽपि सर्वगाः ॥ १३ ॥
सर्वत्रगैरनुशयैः सहभुवो येऽप्यन्ये धर्मास्तेऽपि सर्वत्रगाः । प्राप्तयस्तु
नैवम्; अनेकफलत्वात् ।
अत एव 'स्युः सर्वत्रगानुशया न हेतुः' इति चतुष्कोटिकं क्रियते । प्रथमा
कोटिः—अनागताः सर्वत्रगा अनुशयाः। द्वितीया — अतीतप्रत्युत्पन्नास्तत्सहभुवः ।
तृतीयचतुर्थ्यो¹ योज्ये ॥ १३ ॥
धातून् इति नोक्तमेतत् । कामधातुस्यास्तु कदाचिद् विसभा गमेकरूपधातु-
मारूप्यधातुं चालम्बन्ते, कदाचिद् रूपारूप्यौ द्वाविति ।
आत्मात्मीयत्वेनाग्रहणादिति । यस्माच्च ब्रह्माणमात्मत्वेन आत्मीयत्वेन न
गृह्णाति, अथ सत्कायदृष्टिर्न भवति ब्रह्मणि सत्त्वदृष्टिः । यस्माच्चा-
न्तग्राहदृष्टिः सत्कायदृष्टिसमुत्थिता, अतो नित्यदृष्टिरपि ब्रह्मणि नान्तग्राह-
दृष्टिरिति । का तर्हीयं दृष्टिरिति । येयं ब्रह्मणि सत्त्वदृष्टिः, नित्यदृष्टिश्च, नेयं
दृष्टिः, मिथ्याज्ञानं पुनरेतदिति । विपरीतालम्बनत्वात् मिथ्याज्ञानमेतत् । नहि
सर्वा विपरीतालम्बना प्रज्ञा दृष्टिरिष्यते, अनात्मन्येवात्मनि विपरीता प्रज्ञा
सत्कायदृष्टिरिष्यते । तत्समुत्थापिता च नित्यदृष्टिरन्तग्राहदृष्टिः, नान्या । यैव
ह्यहङ्कारस्य संनिश्रयीभवति, सैव सत्कायदृष्टिः । महाब्रह्मणि च सत्त्वदृष्टिरह-
मित्यहङ्कारस्य न संनिश्रयीभवति । तेनोक्तम्—आत्मात्मीयत्वेनाग्रहणादिति ।
“प्राप्तिवर्ज्याः सहभुवः” इति । वेदनादयः । प्राप्तयस्तु नैवम्, अनेक-
फलत्वादिति । अनेकफलविपाकनिष्यन्दा हि प्राप्तयः प्राप्तिमतेत्युक्तम् । अतो
न सर्वत्रगधर्मप्राप्तयः सर्वत्रगाः व्यवस्थाप्यन्ते । अत एवेति । यस्मात् सहभुवो-
ऽपि सर्वत्रगा व्यवस्थाप्यन्ते, तस्माच्चतुष्कोटिकं क्रियते। प्रथमा कोटिरनागताः
सर्वत्रगा अनुशया इति । एते सर्वत्रगस्य स्वामान्यात् । न सर्वत्रगहेतुरनागता-
१. तृतीया०-का०; तृतीयचतुर्थ्यो-जा० ।