अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ७८६
एषामष्टानवतेरनुशयानां कति सास्रवालम्बनाः ? कत्यनास्रवालम्बनाः ?
मिथ्यादृग्बिमती ताभ्यां युक्ताऽविद्याऽथ केवला ।
निरोधमार्गदृग्घेयाः षडनास्रवगोचराः ॥ १४ ॥
निरोधदर्शनप्रहातव्यास्त्रयोऽनुशया मिथ्यादृष्टिविचिकित्साऽविद्या च, ताभ्यां
सम्प्रयुक्ताऽऽवेणिकी च । मार्गदर्शनप्रहातव्या अप्येत एव त्रयः ।
इत्येते षडनास्रवालम्बनाः, शेषाः सास्रवालम्बना इति सिद्धम् ॥ १४ ॥
तत्र पुनः—
स्वभूम्युपरमो मार्गः षड्भूमिनवभूमिकः ।
वस्थायां सर्वत्रगहेतोरनवस्थापनात् । द्वितीया अतीतप्रत्युत्पन्नाः तत्सहभुवः ।
सर्वत्रगसहभुवोऽतीतप्रत्युत्पन्नत्वात् सर्वत्रगहेतुर्भवन्ति । न सर्वत्रगा अनुशयाः,
अननुशयस्वभावत्वात् । तृतीयचतुर्थ्यो १ योज्ये । तृतीया—अतीतप्रत्युत्पन्नाः
सर्वत्रगा अनुशयाः । चतुर्थी—तानाकारान् स्थापयित्वा । तद्यथा—अनागतास्त-
त्सहभुवः, प्राप्त्यादयश्च ॥ १३ ॥
"षडनास्रवगोचराः” इति । षडेवेत्यवधारणम् । तस्मान्न रागादयोऽनास्रवा-
लम्बना युज्यन्ते । 'न रागस्तस्य वर्ज्यत्वान्न द्वेषोऽनपकारतः' (अभि० को० ५.१६)
इत्यादिवचनात् । अविद्या च ताभ्यामिति । मिथ्यादृष्टिविचिकित्साभ्यां या
सम्प्रयुक्ता । या चावेणिकी अविद्या । स एकोऽविद्यानुशय इति । त्रयो निरोध-
दर्शनप्रहातव्या अनास्रवालम्बनाः । एवं मार्गदर्शनप्रहातव्या अप्येत एव त्रय
इति । षड् भूमौ भूमौ भवन्ति ॥ १४ ॥
“तद्गोचराणां विषयः” इति । तौ निरोधमार्गौ गोचर एषामिति
तद्गोचराः, तेषां यथाक्रमं त्रयाणाम् ।
“स्वभूम्युपरमः” । स्वभूमिनिरोधः । गोचरः आलम्बनम् । मार्गस्तु धर्मज्ञान-
पक्ष्यः षड्भूमिकोऽन्वयज्ञानपक्ष्यो नवभूमिको मार्गगोचराणामपरेषां त्रयाणा-
मनुशयानामालम्बनम् । कथं कृत्वा ? निरोधालम्बना एते त्रयोऽनुशया २ नवभूमिका
भवन्ति कामावचरा यावद् भवाग्रिकाः । तेषां कामावचराणां कामावचरधर्म-
निरोध एवालम्बनम् । प्रथमध्यानभूमिकानां प्रथमध्यानभूमिकधर्मनिरोध
एवालम्बनम् । तेषां यावद् भवाग्रभूमिकानां भवाग्रभूमिकधर्मनिरोध एवा-
लम्बनम् । मार्गस्तु धर्मज्ञानपक्ष्यः षड्भूमिकः । अनागम्यध्यानान्तरभूमिकः,
१. ०चतुष्टयो—जा० । २. त्रयानुशगा—जा० ।
अभि० को० ३:३