अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ७८७
अथवा पुनरस्तु दर्शनप्रहातव्यम् ; दृष्टिबलाधानवर्तित्वात् ।
स्वलक्षणक्लेशावेतौ न सामान्यक्लेशौ । तस्मान्न सर्वत्रगाविति
वैभाषिकाः ॥१२॥
य एते सभागधातुसर्वत्रगा एकादशानुशया उक्ताः,
नवोर्ध्वालम्बना एषां दृष्टिद्वयविवर्जिताः ।
सत्कार्यदृष्टिमन्तग्राहदृष्टिं च वर्जयित्वाऽन्ये नवानुशया विसभागधातुसर्व-
त्रगाः । कदाचित्¹ विसभागमेकं धातुमालम्बन्ते², कदाचिद् द्वौ ; “येऽनुशयाः
कामप्रतिसंयुक्ता रूपप्रतिसंयुक्तालम्बनाः, कामप्रतिसंयुक्ता आरूप्यप्रतिसंयुक्ता-
लम्बनाः, कामप्रतिसंयुक्ता रूपारूप्यप्रतिसंयुक्तालम्बनाः” ( ) इति वचनात् ।
यदा कामधातौ स्थितो ब्रह्मणि सत्त्वदृष्टिं नित्यदृष्टिं चोत्पादयति, तदा कथं
किं दर्शनप्रहातव्यम् ? उताहो भावनायेति ? ये यद्दर्शनहेयालम्बनास्ते तद्दर्शनहेया
इति नियमं मनसिकृत्वा पृच्छति । अन्यथा हि सत्कार्यदृष्ट्यादिवदेवैतदुभयं
दर्शनप्रहातव्यमेव स्यादिति किमत्र प्रष्टव्यं स्यात् । नहि सत्कार्यदृष्ट्यादयो
न दर्शनभावनाहेयालम्बनाः, न च ते नदर्शनहेया भवन्तीति । अत्राचार्यः समाधि-
माह--भावनाप्रहातव्यम्, व्यामिश्रालम्बनत्वादिति । यदि तृष्णामानौ दर्शन-
प्रहातव्यालम्बनावेव, स्यातां दर्शनप्रहातव्यौ; न त्वेवम्, अतो व्यामिश्रालम्ब-
नत्वाद् भावनाप्रहातव्यौ ; अवशिष्टा भावनाहेयाः' इति लक्षणनियमात् ।
अथ वेति । स एवाचार्यः परावृत्य पुनर्न्रवीति । पुनरस्तु दर्शनप्रहातव्या-
विति । किम् ? एतदुभयमिति वर्तते । कस्माद् ? इत्याह—दृष्टिबलाधानवर्तित-
त्वादिति । दृष्टेर्बलाधानम् = सामर्थ्यम्, दृष्टिबलाधानेन वर्तितुं शीलमस्येति
दृष्टिबलाधानवर्ति तदुभयं दर्शनप्रहातव्यमस्त्विति ।
वैभाषिका इदानीं स्वपक्षं स्थापयन्ति—स्वलक्षणक्लेशावेतौ, न सामान्य-
क्लेशौ भवतः, तस्मान्न सर्वत्रगाविति । यत्रात्मदृष्टिस्तत्र तृष्णामानौ, न
तु युगपत् सर्वस्मिन् ; स्वलक्षणक्लेशत्वात् । एकदेशालम्बनौ हि तौ, तस्मान्न
सर्वत्रगौ । न चेत् सर्वत्रगौ, तेन यौ यद्दर्शनहेयालम्बनौ तौ तद्दर्शनहेयौ ।
परिशिष्टौ भावनाहेयौ—इति सिद्धम् ॥ १२ ॥
कदाचिद् विसभागमेकं धातुमालम्बन्ते, कदाचिद् द्वे इति । कदाचित् त्रीन्
१. कदाचित्तु-का० । २. ०मालम्बते-जा० ।