अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

तदिदमज्ञापकम् ; यस्माद्यो हि¹ विप्रयुक्तमनुशयमिच्छति स एतत् सर्वमनु-
शयकृतं नेच्छति, क्लेशकृतमेवेच्छति। एवं तु साधु यथा सौत्रान्तिकानाम्।
कथं च सौत्रान्तिकानाम् ? कामरागस्यानुशयः कामरागानुशय इति। न
चानुशयः सम्प्रयुक्तो न विप्रयुक्तः, तस्याद्रव्यान्तरत्वात् । प्रसुप्तो हि क्लेशोऽनु-
शय उच्यते, प्रबुद्धः पर्यवस्थानम् । का च तस्य प्रसुप्तिः ? असम्मुखीभूतस्य
बीजभावानुबन्धः । कः प्रबोधः ? सम्मुखीभावः ।
कोऽयं बीजभावो नाम ? आत्मभावस्य क्लेशजा क्लेशोत्पादनशक्तिः ।
चित्तक्लेशकरत्वादिति । अस्य विवरणम्—यस्मादनुशयैः क्लिष्टं चित्तं भवति,
न विप्रयुक्तैः क्लिष्टं चित्तं भवति । आवरकत्वादिति । अस्य पदस्य विवरणम्—
अपूर्वं कुशलं नोत्पद्यत इति । सानुशये चित्ते कुशलमपूर्वं नोत्पद्यत इति ।
अनुशयाः शुभैविरुद्धः। यस्मादुत्पन्नात् कुशलात् परिहीयते, तस्मात्तु कुशलै-
र्विरुद्धा अनुशयाः । तस्मान्न विप्रयुक्ता इति । यस्माच्चेतस्यविद्यमानैस्तैर्यथोक्त-
क्लिष्टादि न सम्भवति, सम्प्रयुक्तैः पुनः सर्वमेतद् युज्यत इति ।
अथ विप्रयुक्तैरेवैवं स्यादिति । विप्रयुक्तैः क्लिष्टं चित्तं भवति । अपूर्वं
कुशलं नोत्पद्यते, उत्पन्नाच्च परिहीयत इति । यद्येवम्, कुशलं कदाचिदप्युप-
लभ्येत, तेषां विप्रयुक्तानां नित्यसन्निहितत्वात् । यस्मात् क्लिष्टावस्थायां
कुशलावस्थायामन्यस्यां वा ते विप्रयुक्ता वर्तन्त इति उपलभ्येत च कुशलम्,
अथ 'कुशलस्य चोपलम्भादविप्रयुक्ता इहानुशयाः' इति स्थितमेतद् ।
आचार्य आह—तदिदमज्ञापकम् । यदिदं वैभाषिकैरुक्तम्—'चित्तक्लेश-
करत्वाद्' इत्यादि । यो हि विप्रयुक्तमनुशयमिच्छतीति वात्सीपुत्रीयः । सर्वमेत-
दिति । चित्तक्लेशादि । क्लेशकृतमेवेच्छतीति । पर्यवस्थानकृतमेवेत्यर्थः ।
पर्यवस्थानं च न नित्यसन्निहितं भवतीति कुशलोपलम्भसिद्धिः । कामराग-
स्यानुशया इति पक्षपरिग्रहे सानुशयं परिहीयत इति नास्ति सूत्रविरोधः; किन्तु
विप्रयुक्तोऽनुशय इति प्राप्नोति । अत आह न चानुशयः सम्प्रयुक्तो न विप्रयुक्त
इति । कथम् ? इत्याह-- तस्याद्रव्यान्तरत्वादिति । शक्तिरूपस्य बीजस्य
रागादिभ्योऽनर्थान्तरत्वात् ।
आत्मभावस्य आश्रयस्य । क्लेशजा पूर्वोत्पन्नक्लेशजनिता । क्लेशोत्पादन-
शक्तिः ।
१. का० पुस्तके नास्ति ।