अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

ऽसंवरः स्यात् ? आशयस्याविपन्नत्वात् । मूकोऽपि च वाक्प्रापणीयमर्थं कायेन
प्रापयितुं शक्त इति ।
यस्तर्हि द्वे त्रीणि वा शिक्षापदानि समादत्ते । सर्वथा नास्ति विकलः
प्रादेशिकश्चासंवरिक इति वैभाषिकाः ।
यथाभ्युपगमं विकलोऽपि स्यात् प्रादेशिकोऽप्यसंवरः संवरश्च, अन्यत्राष्ट-
विधादिति सौत्रान्तिकाः; तन्मात्रशीलदौःशील्यप्रतिबन्धात् ॥ ३६ ॥
उक्तमिदमसंवरस्य येभ्यो लाभः ॥
कथं तु लाभ इति नोक्तम्, तत इदमुच्यते—
असंवरस्य क्रियया लाभोऽभ्युपगमेन वा ।
द्वाभ्यां कारणाभ्यामसंवरो लभ्यते— १. वधप्रयोगक्रियया तत्कुलीनैः;
२. तत्कर्माभ्युपगमाच्चान्यत्र कुलीनैः—वयमप्यनया जीविकया जीविष्याम इति ।
शेषाविज्ञप्तिलाभस्तु क्षेत्रादानादरेहणात् ॥ ३७ ॥
क्षेत्रं वा तद्रूपं भवति, यत्रारामादिप्रदानमात्रेणाविज्ञप्तिरुत्पद्यते ; यथा—
औपधिकेषु पुण्यक्रियावस्तुषु । अथ वा समादानमादत्ते-बुद्धमवन्दित्वा न
भोक्ष्ये, तिथिमासार्धमासभक्तानि वा नित्यं करिष्यामीत्यादि । आदरेण वा तद्रूपेण
क्रियामीहते कुशलामकुशलां वा, यतोऽस्याविज्ञप्तिरुत्पद्यते ॥ ३७ ॥
उक्तमेतद्यथा संवरासंवरेतराणां प्रतिलाभः ॥
विकलः । कर्मपथाङ्गतः । प्रादेशिकोऽपि स्यात् । एकस्यापि अङ्गस्य अवि-
रमात् । सत्त्वदेशकालसमयनियमयोगेन प्रदेशविरतत्वात् ।
संवरश्च तथैव विकलोऽपि प्रादेशिकोऽपि स्यात् । अन्यत्राष्टविधात् पूर्वोक्तात्
प्रातिमोक्षसंवरात् । कस्माद् ? इत्याह--तन्मात्रशीलदौःशील्यप्रतिबन्धादिति ।
असंवरस्तन्मात्रं शीलं प्रतिबध्नाति, संवरश्च तन्मात्रं दौःशील्यं प्रति-
बध्नातीति ॥ ३६ ॥
तत्कुलीनैरिति आसंवरिककुलीनैः ।
“क्षेत्रादानादरेहनात्” इति । आदरेण ईहनं क्रियारम्भः । क्षेत्रं चादानं च
आदरेहनं चेति समासः । तस्मादविज्ञप्तिरुत्पद्यते । तिथेति विस्तरः । तिथि-
भक्तम् । यावदर्धमासभक्तमित्यर्थगतिः । आदिशब्देन मण्डलकरणादि गृह्यते ।
आदरेण वा तद्रूपेणेति । तीव्रक्लेशतया, तीव्रप्रसादतया चेत्यर्थः ॥ ३७ ॥